Monsieur Dupont

Monsieur Dupont heeft - telefonisch - zijn wens uitgedrukt mij nader te leren kennen. Ik heb dat bezoek al een tijdje uitgesteld, maar vandaag bijt ik door.  Ik begeef mij naar de deftigste straat van onze gemeente, want daar woont hij, Monsieur Dupont, in een statig herenhuis dat zijn beste tijd gehad heeft. Het is 14.30 uur als ik aanbel.

Ik sta geruime tijd te wachten onder het glazen afdak waarvan verschillende ruitjes stuk zijn, maar niet vervangen.

Tenslotte wordt opengedaan. Mademoiselle Marie-Louise, de oude dienstmeid, laat me binnen in de ruime hal.  De muren zijn beschilderd alsof het marmer is : lichtgrijze achtergrond, donkergrijs dooraderd.  Akelig vind ik dat, en kouwelijk.  Op het plafond zijn blote engeltjes aangebracht die zich in het blauwe zwerk voortbewegen, moeiteloos bloemenkransen voortstuwend, met fladderende, lange linten.  Eén van deze mollige wezentjes is een armpje kwijt, doordat een stuk plakwerk van het plafond naar beneden plofte.  Een vochtig huis lijkt het wel.

Mr. Dupont verschijnt stralend, schudt me hartelijk - maar iets te lang naar mijn zin - de hand, en leidt me het salon binnen, dat ontegensprekelijk naar mottebollen ruikt.

“We hadden u reeds lang verwacht”, zegt hij, “spijtig, mijn vrouw is juist naar de kapper.  Ze had u ook graag leren kennen.  Dommage...” Want Mr. Dupont is van huize uit Franstalig, maar doet zijn best Nederlands te spreken.

Ondertussen ben ik angstwekkend diep weggezakt in een pluchen zetel; er mankeert blijkbaar iets aan de vering.

“Wat mag ik u aanbieden ?” vraagt mijn gastheer, “een Cognac ?”

“Ja, graag Cognac”, stem ik in.

Mr. Dupont gaat naar de kast.

“Tiens, de fles Cognac is weg... Tiens... Wenst u misschien een porto ?”

“Ja, een porto is ook goed” - want ik wil niet lastig zijn.

Mr. Dupont neemt een fles porto uit het barmeubel; evenwel zonder inhoud.

“Wat is dat nu ?” merkt hij verbauwereerd op, en graait naar de sherry : eveneens leeg ! De voorraad lijkt opgebruikt.

“Een glas bier, dan, dat wil u wel, niet ?” maar hij zegt het op zo'n toon alsof hij hoopt dat ik zal weigeren.

“Prima !” vind ik, maar... ruik onraad.

Mr. Dupont bedenkt zich : “excuseert u mij, ik ben niet zeker of.... en hij belt om mademoiselle Marie-Louise.

“Hebben wij bier ?” vraagt hij aan de gouvernante.

 “Neen, mijnheer.”

“Wat, geen bier in huis ?” doet hij met voorgewende verontwaardiging. (Zo lijkt me toch.) Ik krijg het sterk (onchristelijk) kwaad vermoeden dat hier al maanden geen rekening meer betaald werd aan de brouwer. “Breng ons dan thee”, besluit hij, “en fait, c'est l'heure du thé.”

“Met citroen of melk en suiker ?” laat hij me royaal kiezen, maar mademoiselle Marie-Louise maakt hem erop attent dat zij geen citroen meer heeft in de keuken. “Dan melk en suiker”, beslist hij, en ik voorkom verdere problemen door te zeggen dat ik geen melk hoef. Ik ben er zeker van dat ze die evenmin in huis hebben, en als ze er hebben is ze ongetwijfeld zuur. We zijn dus - ten lange laatste - van een krachtige Cognac naar een slappe thee afgezakt ! Die mensen hebben gewoon niks in huis om gasten te ontvangen. Niks, behalve complimenten. “Gesten.”

“Vroeger”, vertelt Mr. Dupont, “hadden mijn ouders een grote textielzaak in Brussel, met verschillende bijhuizen in de provincie.” Vroeger...

Alles ademt hier vergane glorie en decadentie.  Zelfs Mr. Dupont, in een wolk van flauwe, voor mij onuitstaanbare, after-shave.

Mr. Dupont is de mening toegedaan dat alle onheil in de wereld is gekomen door de veranderingen in de kerk.

“Manque d'autorité”, stelt hij vast, en vooral : “manque de respect!” Het gekende refrein van de gezagscrisis, en de noodzaak van een ijzeren hand, meer tucht en discipline, à la Jean-Paul II.

Helemaal ongelijk hebben onheilsprofeten als Mr. Dupont natuurlijk niet, maar God behoede ons toch voor de integrale restauratie zoals mijn gastheer die voorstelt. Ik wil, onder geen beding, terug naar de kerk uit mijn kinder- en jeugdjaren.

“Par exemple : de verplichte zondagsmis”, voert hij aan, “hoewel mensen vegen daar...”

“Gaat u naar de mis ?” onderbreek ik lomp zijn beschouwingen, want ik zag hem nooit in onze dorpskerk.

“Eh... à Bruxelles”, herpakt hij zich, “chez les pères.”

“En”, vervolgt hij zijn betoog, “met de biecht te verminderen, zijn de psychiaters vermeerderd.” -

“ U gaat nog regelmatig te biechten ?”, onderbreek ik driest.

“Eh... à Bruxelles”, antwoordt hij, “chez les pères.” 

Mr. Dupont zet zijn klachtenlitanie verder.  Over de vernieuwde catechese.  Waardeloos ! Zijn kinderen krijgen tenminste nog een degelijke, katholieke opvoeding.

“Waar ?” wil ik graag weten, want Mr. Dupont gewaardigd zich niet zijn telgen naar onze dorpsschool te sturen.

“A Bruxelles”, bekent hij, en ik vervolledig vlugger dan hij : “chez les pères... ?”, want nu begin ik hem door te hebben.  Hoe langer hoe meer gaat deze wufte man, in zijn Bordeaux kamerjasje en dit fin-de-siècle-décor mij tegensteken.  Hij speelt een spel, maar is niet eens een goed acteur.  Hij is een aansteller.  Een komediant.

 Ik verwed er iets op dat hij, straks bij het buitengaan, knielend om mijn priesterzegen zal vragen: suprême modestie...

Hij zaagt nog wat verder, en het wordt vier uur. Ik stap liever op, dan hem het affront aan te doen mij te moeten, uitnodigen “pour le goûter”, en dan weer spijtig vast te stellen dat er vermoedelijk geen korst brood in heel het huis is.

Mr. Dupont begeleidt mij - onder protest wegens het vroege vertrek - naar de voordeur.

Dat van die priesterzegen vraagt hij niet. Ik begin te begrijpen waarom: dat doet hij alleen  “à Bruxelles,

chez les pères....”

Hoe dat beeld van Onze-Lieve-Vrouw in de kerk was gekomen, wist niemand. Zekere dag stond het daar, op het zij-altaar. Schijnbaar achteloos neergezet.

De pastoor had niets besteld, de kerkfabriek evenmin, niemand wist wie het beeld daar geplaatst had. Was koster Prosper er nu nog geweest, dan zou die misschien iets gemerkt hebben. Maar Prosper was een paar dagen geleden begraven. Onverwachts was het gekomen. Een ongeval. En nog zo jong, geen veertig jaar was hij.

Een voorbeeldige koster, Prosper, en een begaafd orgelist. Een beetje kunstenaar. Hij kon opgaan in zijn orgelspel, alles rondom vergeten, wegvluchten in de muziek... Maar als de laatste orgeltoon in de kerk bestorven was, kwam vaak een rare leegte in zijn hart, en klam verdriet druppelde als vergift in zijn gemoed. Treurig gestemd verliet hij dan het kerkgebouw, en ging peinzend en verstrooid naar huis. Eigenlijk was het begonnen toen hij in 1918 terugkwam van het front. Als een knaap was hij de oorlog ingegaan, als een getekend man er uit gekomen. Hij was stiller geworden, had te veel gezien, te veel gehoord, te veel meegemaakt...

Een tijdje liep hij rond met de gedachte priester te worden, of in een slotklooster te gaan om daar alles te vergeten; hij hield van de kerk en de eredienst, hoorde graag de gewijde gezangen, voelde zich thuis in het huis van de Heer. lang had hij geaarzeld, kon niet beslissen, zei nu eens ja, dan weer nee, dacht aan zijn oude moeder waar hij als enig kind bij woonde, en die sinds vaders dood nog meer op hem rekende en hem nodig had. Zo bleef hij verdeeld, wist niet wat kiezen, en liet de keuze over aan de tijd en het toeval.

Tenslotte stelde hij zich toch in dienst van de Heer -zij het op een andere manier als eerst gedacht -werd koster-orgelist, kwam dus weer in de kerk terecht, niet langs de hoofdingang van het priesterschap, maar langs de achterdeur van de sacristie, om zo te zeggen. In stilte deed hij zijn werk. Mijnheer pastoor was tevreden over hem. Prosper was weinig van zeggen. Hij dacht veel na, piekerde over zijn leven en over de toekomst, verloor zich dan weer in het orgelspel op zijn koninklijk instrument en goot de kerk vol klanken en muziek. Maar lang duurde dat vreugdevuur niet. Altijd opnieuw sloop de weemoed in zijn hart, kwam er onrust, angst soms, en wist hij maar waarom ?

Aan trouwen had Prosper wel gedacht, maar “tussen droom en daad staan wetten in de weg en praktische bezwaren, en ook weemoedigheid”. Vooral dat laatste.

De jonge schooljuffrouw, die zag hij graag. Maar hoe moest een mens dat uitleggen ? Ze was vriendelijk, voornaam en lief met de kinderen, zei men. Als zij 's zondags naar het lof kwam - hij zag het onmiddellijk vanop het hoogzaal -dan speelde hij eens zo zacht, eens zo mooi, met heel zijn gevoel speelde hij, net of hij speelde voor haar en voor haar alleen.

Op straat zei hij haar beleefd goeiendag, en zij groette minzaam terug, maar daar bleef het bij. Och, kon hij haar eens aanspreken, kon hij toch eens zeggen hoe graag hij bij haar wilde zijn, hoe eenzaam hij soms was, en hoe alleen... In gedachten oefende hij zich, maar verder kwam hij niet. Het maakte hem neerslachtig; een zwaar en zwart verdriet kringde wurgend in hem omhoog. Hij zei nog minder, at weinig, sliep slecht.

Mijnheer pastoor zag wel dat er iets broeide. Af en toe praatte hij eens wat langer met Prosper: over 't weer of de nieuwsjes van 't dorp. Maar meer niet. Ook de zielenherder kon in zijn hart niet kijken. En zwaarder werd het leed, vermoeider de gedachten, drukkender de last.

Prosper zocht troost in het gebed, las resems weesgegroeten ter ere van Onze-Lieve-Vrouw die hij kinderlijk vereerde als een tweede moeder. Hij brandde kaarsjes, volgde vroom de mis, deed zijn werk, deed zijn plicht; maar rusteloos bleef zijn geest, zonder vreugde zijn gemoed, zonder vervulling zijn leven.

De maandag van de kermis kreeg Prosper de genadestoot. In 't dorp deed het de ronde dat de jonge schooljuffrouw zich zou verloven met de knappe hoofdonderwijzer. Men had ze samen op het kermisbal gezien.

's Anderendaags, na de mis, vertrok Prosper naar Brussel. ‘Om kommissies te doen’, zei hij tegen zijn moeder, ‘hij wist niet om welk uur hij terug zou zijn’. Dat was het laatste wat men van hem hoorde. Pas tegen het einde van de week werd hij teruggevonden, werd hij opgehaald uit het donkere water. ‘Hij moet in 't kanaal gesukkeld zijn’, zei men...

Mijnheer pastoor sprak van een ongeval, een moment onaandachtzaam : Prosper kon soms zo verstrooid zijn. Maar zijn priesterhart brak haast toen hij zijn trouwste medewerker begeleidde naar zijn laatste rustplaats, en hem -toch maar -begroef in de gewijde grond, als gold het een onvrijwillig ongeluk.

Wat later drong het gerucht door tot in de parochie. Iemand van twee dorpen verder dacht Prosper verleden week gezien te hebben, in Brussel. Hij zou uit een winkel gekomen zijn waar ze van alle gewijde dinges’ verkochten: rozenkransen, kruisbeelden, kaarsen, plaasteren heiligenbeelden, enz.

Vanaf dat ogenblik werd onder 't volk gezegd, en voor waarheid voortverteld dat Prosper met zijn laatste geld dat beeld van Onze-Lieve-Vrouw in die winkel had gekocht voor de kerk, zonder zijn naam te noemen, zonder verdere uitleg.

Een laatste gebaar zou het geweest zijn, voor hij afscheid nam van dit leven dat hem te zwaar was geworden. Een laatste gebaar, ter ere van de Maagd en Moeder Gods, Maria, Troosteres der Bedrukten, in de hoop dat vervuld zou worden wat hij zo dikwijls had gevraagd: “Bid voor ons, arme zondaars, nu en in het uur van onze dood”.

Jaak Bertmans