Gratis boeken op internet “Dat die pdf’s (van BulkBoek) op Internet Archive staan is een schending van het publicatierecht," stellen sommigen op 10 december 2026 op de website van Neerlandistiek.

Da’s een heel interessante kwestie, die ook aantoont dat veel idealisten die van alles gratis op internet gooien, al dan niet via Wikipedia, er geen flauw benul van hebben hoe de zaken eigenlijk in elkaar zitten, en het stelt ook de vraag wiens belangen door die “idealisten” eigenlijk worden verdedigd.

Rond 2000 was het bv. nogal de gewoonte om te beweren dat alles “open” moest zijn, en dat mensen die op internet hun privacy beschermden, slinkse bedoelingen hadden. Zelfs wie die privacy leek te verdedigen, stelde het in werkelijkheid verdacht voor, alsof wie op zijn privacy gesteld was, iets te verbergen had.

En wie heeft er uiteindelijk echt geprofiteerd van dat “open” internet en van het idee dat “informatie vrij wil zijn”? Grote groepen die de informatie verzamelden en verkochten, want in werkelijkheid kregen zij door die mentaliteit gratis grondstoffen, ter beschikking gesteld door mensen die niet beseften dat hun vrijetijdsbesteding door anderen te gelde werd gemaakt.

Marc van Oostendorp reageerde op 18 december 2025 op bovenstaande redenering: "Ik mag je er misschien op wijzen dat je deze beweringen doet op een website die geheel en al open is, en gratis, en die ook vast van plan is dat te blijven."

Het is niet noodzakelijk een slechte zaak dat die site is, maar het idee wordt vaak sloganesk toegepast.

Bv: op middeleeuwse teksten rust geen copyright of auteursrecht, maar op de edities vaak wel, omdat er het werk van de tekstbezorger in zit.

Dus sommige varianten kunnen gratis worden verspreid, maar andere niet.

Penguin Classics heeft waarschijnlijk het een en ander verdiend aan uitgaven van boeken waarop de rechten vervallen waren, en zij moesten concurreren met anderen die ook geen rechten moesten betalen. Hoe deed Penguin dat? Door inleidingen, verklaringen, voetnoten enz. toe te voegen, waarop wel rechten waren.

Daardoor leverde Penguin iets dat duurder was, maar het prijsverschil was relatief klein en ze boden een meerwaarde. Nu moet Penguin concurreren met gratis downloadbare teksten, en dat is een heel andere kwestie. Niet alleen verliest Penguin daardoor inkomsten, maar ook de tekstbezorgers en iedereen die in de keten zat. Dus ook je plaatselijke boekhandel die daardoor misschien verdwijnt. Bovendien verliezen wij die meerwaarde, want er kan niet meer worden verdiend aan al die verklarende teksten.

Vergelijkbaar is een andere slogan die vooral werd gebruikt om verkoop via internet te verdedigen: “Cut out the middle man”. Maar die “middle man” is soms de kassierster, en het is niet alsof zij met een zak miljoenen naar huis gaat. In de praktijk werd die “middle man” vaak vervangen door andere “middle men” die nog een stuk duurder waren en die de hele IT-infrastructuur moesten installeren en onderhouden.

Je kunt er meer over zeggen, maar het belangrijkste is dat het allemaal te simplistisch wordt voorgesteld.

Veel van wat gratis op internet beschikbaar is, wordt trouwens betaald door advertenties, en dus in stand gehouden door commerciële belangen.

Jammer genoeg gaan er inderdaad goeie initiatieven verloren. Marc Kregting vermeldde er enkele in De poëtische kracht en nuance.

De realiteit is dat zolang iets afhankelijk is van subsidies, het ook afhankelijk is van toevallige veranderingen van machtsverhoudingen door verkiezingen. Dat geeft dus op zich ook geen garanties.

Er zijn nog enkele andere aardige initiatieven, zoals Dossier Andreas), waar het probleem van een andere aard is. Het is nl. een initiatief van een privépersoon. Soms houden privépersonen dat niet vol (alhoewel er in het geval van Dossier Andreas een andere reden is: Andreas publiceert tegenwoordig niet meer, dus de site hoeft niet meer te worden bijgehouden).

In het begin van internet, eind de jaren 1990, rond 2000, waren er allerlei initiatieven. In mijn favorieten waren er links naar sites die bv. winnaars van literaire prijzen vermeldden.

Allemaal weg. Regelmatig moest er eentje worden geschrapt, tot er niets meer overbleef. Blijkbaar allemaal opgezet door tijdelijke werknemers van bibliotheken en andere instellingen, van wie het werk niet werd onderhouden eenmaal ze daar vertrokken.

We kunnen niet altijd op veel zekerheid rekenen, gratis of niet gratis, commercieel of niet commercieel, gesubsidieerd of niet gesubsidieerd..

Of de betaalmuur voor de Bulkboeken zomaar onethisch mag worden genoemd, is dus niet zeker. Zomaar alles gratis rondstrooien, is geen garantie voor het voortbestaan ervan, en de Bulkboeken zijn ook op andere manieren nog vindbaar.

Er zijn allerlei mensen die vinden dat alles op internet gratis moet en kan zijn, maar wie profiteert daar uiteindelijk het meest van? Een derde van het trainingsmateriaal van LLM’s zoals ChatGPT bestaat uit Wikipedia-ingangen. Die werden decennialang door duizenden mensen gratis geschreven. Nu profiteren multimiljardairs ervan.

Het is niet het “gewone volk” dat van die gratis aanbiedingen geniet, het zijn investeerders die het als gratis grondstof gebruiken om producten mee te maken waardoor ze nog rijker kunnen worden, dankzij mensen die gratis meewerkten. woensdag,

10 december 2025 - 10 april 2026