Hersttij der Middeleuwen, door Johan Huizinga

bespreking: Peter Motte

Het boek is van 1919, het Nederlands dus ook. Dat betekent niet dat het onleesbaar is, maar wel dat je eraan moet wennen.

Misschien ligt het aan de druk, maar hier en daar vond ik diverse fouten: er ontbreekt al eens een lettertje, al is dat een zeldzaamheid.

Erg vreemd was de onregelmatige behandeling van de citaten.

Aangezien "Herfsttij der Middeleeuwen" een historische studie is, worden de stellingen bewezen door voorbeelden. Die voorbeelden bestaan vaak uit citaten. Aangezien het over de 14e en 15e eeuw gaat, zijn die citaten vaak uit oude Nederlandse, Frans, Engelse, Duitse en Latijnse teksten.

De vertalingen daarvan staan achteraan in een lijst. Maar vreemd genoeg zijn niet alle citaten vertaald. Even vreemd is dat de vertaling van de Latijnse citaten doorgaans in de tekst zelf staat, vlak na het citaat.

Het boek ontstond uit de wens om de schilderijen van Jan van Eyck beter te begrijpen, waardoor het dus aansluit bij het Van Eyck-jaar van 2020.

De behandelde periode valt kort na die van "Montaillou" door de historicus Emmanuel Leroy Ladurie, en er is zelfs overlapping.

Beide boeken vormen een interessant tweeluik, niet in het minst omdat ze niet alleen qua tijdperk in elkaars verlengde liggen, maar op andere gebieden tegenstellingen zijn: "Montaillou" speelt zich af in het zuiden van wat nu Frankrijk is (maar het rond 1300 nog niet was), terwijl "Herfsttij der  Middeleeuwen" zich in het noorden van Frankrijk en in de Nederlanden afspeelt, met veel aandacht voor de Bourgondiërs, en uitstapjes naar de Duitse gebieden en Italië.

"Montaillou" speelt zich af onder de arme boeren van een klein dorp, terwijl "Herfsttij der  Middeleeuwen" zich bezighoudt met de rijke cultuur van de hoge adel en de rijke burgerij.

Beide boeken hebben gemeenschappelijk dat ze een andere benadering van geschiedenis hebben dan louter een weergave van gebeurtenissen. "Montaillou" omschrijft de omstandigheden waarin de Katharen van Montaillou en omgeving leefden en vervolgd werden, waardoor het een sociaal-maatschappelijk georiënteerde studie is.

"Herfsttij der  Middeleeuwen" daarentegen besteed vooral aandacht aan de geestelijke en culturele beleving.

De verdienste van beide werken is dat ze meestal korte metten maken met ideeën die we hebben over het verleden.

In "Herfsttij der  Middeleeuwen" zijn er veel verrassende zaken te lezen, zoals een hoge edelman die een belangrijke veldslag onderbreekt om zich snel naar Brussel te reppen om de koning te begroeten, omdat hij het oneervol zou hebben gevonden als de koning naar hem had moeten komen.

Dat was het gevolg van het enorme belang dat op het einde van de middeleeuwen werd gehecht aan de vorm, waardoor de oorspronkelijke betekenis van die vorm en het nut ervan vaak volledig werden veronachtzaamd.

Overigens zijn sommige van die vormen tot op vandaag overgeleverd, zoals het "Na u", om iemand te laten voorgaan. Maar in het hofleven van de 15e eeuw was dat buitenproportioneel geworden, en kon men lange tijd met elkaar staan palaveren voor ze eindelijk hun weg vervolgden. Het is uit die omgangsvormen en de opvattingen die aan de basis liggen van de spelvormen van het toernooi, dat ons idee over "ridderlijkheid" is ontstaan. Die opvattingen evolueerden in Engeland tot de "gentleman".

Zowel "Montaillou" als "Herfsttij der  Middeleeuwen" vragen dat de lezer vooral de eerste bladzijden volhoudt. Huizinga heeft de neiging droge inleidingen te schrijven, die een verkeerd beeld geven van het vervolg van het boek. Maar als men aan de stijl gewoon is geworden, en in geval van Huizinga het oudere Nederlands begint aan te voelen, geven de boeken veel terug aan inzichten in perioden waarop onze visie doorgaans is misvormd.

Bij mij te koop voor 6 euro exclusief verzendkosten, afhalen mogelijk. De rug van het exemplaar heeft wel wat geleden onder het lezen.