Bureau de traductions Motte, Translation Agency Motte, Übersetzungsbüro Motte
15-09-2007
Taalprobleem: bezittelijk voornaamwoord en lichaamsdelen
FOUT Simon doet af en toe de ogen open. GOED Simon doet af en toe zijn ogen open.
VERKLARING Naar de 'bezitter' van lichaamsdelen verwijzen we in de standaardtaal met een bezittelijk voornaamwoord als de zin letterlijke betekenis heeft.
Gedetailleerde uitleg: Bezittelijk voornaamwoord en possessief lidwoord
Bij namen van lichaamsdelen en kledingstukken (soms ook bij namen van andere zelfstandigheden die (in een bepaalde situatie) geacht kunnen worden nauw met de bezitter verbonden te zijn, zoals fiets, pen, tas) wordt in de standaardtaal gewoonlijk naar de 'bezitter' verwezen door middel van een bezittelijk voornaamwoord. In regionaal taalgebruik (met name in het oosten van Nederland) komt in plaats van het bezittelijk voornaamwoord vaak een bepaald lidwoord voor, dat in deze functie 'possessief lidwoord' genoemd wordt.
Vergelijk:
(1a) Die jongen loopt altijd met zijn handen in zijn zak.
(1b) Die jongen loopt altijd met de handen in de zak.
(2a) Ze heeft 'r haar geverfd.
(2b) Ze heeft het haar geverfd.
(3a) De hond kwispelde met zijn staart.
(3b) De hond kwispelde met de staart.
(4a) Het was zo glad, ik ben maar naast mijn fiets gaan lopen.
(4b) Het was zo glad, ik ben maar naast de fiets gaan lopen.
Om naar de bezitter te verwijzen kan regionaal in combinatie met het lidwoord een wederkerend of persoonlijk voornaamwoord gebruikt worden in de functie van bepaling van belang.
Vergelijk ((2a) is hier herhaald als (5a)):
(5a) Ze heeft 'r haar geverfd.
(5b) Ze heeft zich het haar geverfd.
(6a) Hij heeft met het broodmes in zijn vingers gesneden.
(6b) Hij heeft zich met het broodmes in de vingers gesneden.
(7a) De kapper heeft 'r haar geverfd.
(7b) De kapper heeft 'r het haar geverfd.
In de standaardtaal is het possessieve lidwoord (al dan niet gecombineerd met een wederkerend of persoonlijk voornaamwoord) wel normaal als de zin figuurlijke betekenis heeft of als het gaat om min of meer vaste verbindingen.
Het eerste is het geval in de volgende voorbeelden:
(8a) Met die affaire heeft hij zich lelijk in de vingers gesneden.
(8b) Met die affaire heeft hij lelijk in z'n vingers gesneden. <>
(9a) De economische crisis heeft dat bedrijf de das omgedaan.
(9b) De economische crisis heeft dat bedrijf z'n das omgedaan. <>
Als min of meer vaste uitdrukkingen zijn bijv. te beschouwen
iemand de hand kussen ('een handkus geven'),
iemand de hand drukken ('een hand geven'),
de ogen sluiten ('sterven').
Het gebruik van het bezittelijk voornaamwoord is hier niet uitgesloten, maar het is minder gewoon en geeft soms een andere nuance aan de zin.
Een voorbeeld: (10) Het is nog een heer van de oude stempel: ik zag dat hij haar de hand kuste.
In deze zin geeft de hand kussen aan dat het om een wat verouderde vorm van etiquette gaat; ... dat hij haar hand kuste zou dit niet uitdrukken. Bij veel vaste uitdrukkingen is het gebruik van het bezittelijk voornaamwoord echter geheel uitgesloten, bijv.:
(11a) Ik heb hem de hand boven het hoofd gehouden.
(11b) Ik heb mijn hand boven zijn hoofd gehouden. ( in dezelfde betekenis als (11a))
Ook in spreekwoorden komt vaak een possessief lidwoord voor, bijv.: (12) Met de hoed in de hand komt men door het ganse land.
In aansluiting bij de vorige twee alinea's kan nog vermeld worden dat het gebruik van het possessieve lidwoord in de standaardtaal soms tot een hoger stilistisch niveau behoort dan dat van het bezittelijk voornaamwoord, wat in bepaalde situaties tot een duidelijke voorkeur voor het lidwoord kan leiden. Zo zal men van iemand die pas overleden is, bijv. liever zeggen: (13a) Hij ligt al in de kist. dan: (13b) Hij ligt al in zijn kist.
FOUT Er wordt natuurlijk gedacht dat ze een vriend heeft, die haar dat ding gekocht heeft. GOED Er wordt natuurlijk gedacht dat ze een vriend heeft, die dat ding voor haar gekocht heeft.
VERKLARING 'Voor haar' is belanghebbend voorwerp. In het algemeen Nederlands wordt het belanghebbend voorwerp vrijwel altijd met een voorzetsel ingeleid. Meer uitleg: belanghebbend voorwerp (ANS).
FOUT Ter gelegenheid van mijn 30-ste verjaardag organiseer ik een 7-daagse trektocht rond de Middellandse Zee. GOED Ter gelegenheid van mijn 30e verjaardag organiseer ik een 7-daagse trektocht rond de Middellandse Zee.
VERKLARING Hierin zit zowel een spelfout als een stijlfout.
De spelfout: bij rangtelwoorden die met een cijfer worden geschreven, sluit het achtervoegsel onmiddellijk aan bij het grondwoord.
Maar er is ook een stijlfout: 'ste' is als afkorting toegelaten, maar ook 'e' mag worden gebruikt. Die 'e' heeft twee voordelen.
Het eerste voordeel is, dat ook 'de' als 'e' wordt afgekort. Met andere woorden: met 'e' kun je altijd dezelfde afkorting voor het achtervoegsel gebruiken, en dus is er minder kans op fouten. Je mag die 'e' zowel op de regel schrijven, als boven de regel. Op de regel is een stuk eenvoudiger, en is ook aan te raden: letters boven de regel (superschrift) zijn doorgaans kleiner, waardoor ze moeilijker leesbaar worden.
Het tweede voordeel is dat de afkorting 'e' ook in andere talen voorkomt. Dat is dus een handige tijdwinst bij het vertalen (en het verhindert heel wat gewriemel), en het is doorzichtiger voor anderstaligen.
FOUT Toen heeft een man vanuit een toren op de campus 15 mensen doodgeschoten en 31 gewond. GOED Toen heeft een man vanuit een toren op de campus 15 mensen doodgeschoten en 31 verwond.
VERKLARING Het werkwoord 'wonden' is erg archaïsch. In modern Nederlands zeggen we 'verwonden'.
Taalprobleem: u kunt, u zult, u bent, u hebt, u wilt
FOUT Maar daar wil u liever niets over zeggen? GOED Maar daar wilt u liever niets over zeggen?
VERKLARING Gebruik bij voorkeur de vormen van de tweede persoon bij 'u': 'kunt', 'zult', 'bent', 'hebt'. De vormen van de derde persoon ('kan', 'zal', 'is', 'heeft') zijn verwarrend, omdat ze zowel formeel als slordig kunnen klinken.
FOUT Een kraanman groef het springtuig op, maar de obus raakte daarbij niet beschadigd. GOED Een kraanman groef de granaat op, maar die raakte daarbij niet beschadigd. VERKLARING "Springtuig" en "obus" zijn geen algemeen Nederlands. Het gebruik van de twee woorden wijst ook op synoniemendwang. Er is vaak behoefte aan een synoniem omdat te veel losse zinnen na elkaar komen, en de tekst uit het oog word verloren. Het is veel eenvoudiger om persoonlijke voornaamwoorden te gebruiken. Synoniemendwang kan de aandacht van de inhoud afleiden. Als voortdurend synoniemen worden gebruikt, dan houdt de lezer zich op de duur meer bezig met het ontcijferen van de synoniemen, dan met het vlot lezen van de tekst. Daarom mogen synoniemen ook niet altijd te ver gezocht zijn. Synoniemen betekenen vrijwel nooit precies hetzelfde. Daardoor voegen synoniemen vaak betekenis toe. De vraag is dan, of die extra betekenis gewenst is.
FOUT Van de moskee staat alleen de koepel nog recht. GOED Van de moskee staat alleen de koepel nog overeind.
VERKLARING "Recht" kan niet worden gebruikt in de betekenis van 'overeind'. Vergelijk: FOUT: Toen de directeur binnenkwam, stonden de leerlingen recht. GOED: Toen de directeur binnenkwam, stonden de leerlingen op.
FOUT Nog in Oostende is er brand geweest in het Europagebouw. GOED In Oostende is er ook brand geweest in het Europagebouw.
VERKLARING De betekenis van "nog" en van "ook" liggen dicht bij elkaar, maar "nog" kan niet gebruikt worden in de betekenis van "eveneens", "ook" daarentegen wel.
FOUT De naam 'verkenner' is misleidend. Hij zou nog wel eens kunnenwijzigen. GOED De naam 'verkenner' is misleidend. Hij zou nog wel eens kunnenveranderen.
VERKLARING "Wijzigen" is een overgankelijk werkwoord: iemand wijzigt iets. * Ik heb nog een paar details in de tekst gewijzigd. * Door het slechte weer moesten we onze plannen wijzigen.
Niet gebruiken voor: "veranderen", "gewijzigd worden". Het is soms ook mogelijk om concretere werkwoorden te gebruiken. * Niet: *Woensdag wijzigt de prijs van het brood. * Wel: Woensdag verandert de prijs van het brood. * Beter: Woensdag stijgt de prijs van het brood. * Beter: Woensdag wordt het brood duurder.
USA Today vertelt ons dat er tientallen doden zijn onder de tolken die in Irak werken voor het Amerikaanse leger. Arabisch tolken voor het Amerikaanse leger is een van de gevaarlijkste banen ter wereld geworden. "One by one, little noticed in the daily mayhem, dozens of interpreters have been killed â mostly Iraqis but 12 Americans, too. They account for 40% of the 300-plus death claims filed by private contractors with the U.S. Labor Department." Meer hier
FOUT Vandaag maken we kennis met de mensen die hem nauw aan het hart liggen. GOED Vandaag maken we kennis met de mensen die hem na aan het hart liggen.
VERKLARING 'Na' betekent 'dicht bij'. Taaladvies.net beschouwt 'nauw aan het hart' als standaardtaal, maar Van Dale kent alleen 'na aan het hart'. zie ook ons eerdere bericht.
FOUT Waarom zou je op pensioen gaan als je nog gezond bent? GOED Waarom zou je met pensioen gaan als je nog gezond bent?
VERKLARING Bovenstaand zinnetje ontstond waarschijnlijk naar aanleiding van de pogingen om de bevolking langer te laten werken en de hoge pensioenleeftijd in sommige Scandinavische landen, maar waar het ons om gaat is niets anders dan het voorzetsel.
De journaliste Mika Brzezinski van MSNBC is uitgekeken op Paris Hilton. Ze was vooral verbolgen omdat ze een newsitem over Parijs Hilton moest brengen in het begin van een nieuwsuitzending, nog voor items over Irak en het Witte Huis.
Je kunt Mika Brzezinski moeilijk ongelijk geven: er is belangrijker nieuws dan dat een mislukte starlet zoals Paris Hilton uit de gevangenis komt.
Mika Brzezinski krijgt veel steun voor haar actie tegen het Paris Hilton-nieuws.
Behalve misschien van de zender: toen Paris Hilton onlangs optrad bij Larry King, had de man drie keer zo veel kijkers als gewoonlijk.
FOUT Telkens ik door het plantsoen loop, denk ik terug aan de jeugdreeks "Mark Stevens" van Felix Thijssen GOED Telkens als iik door het plantsoen loop, denk ik terug aan de jeugdreeks "Mark Stevens" van Felix Thijssen.
VERKLARING Na "telkens" moet altijd "als" of "wanneer" staan. "Telkens als" ik door het plantsoen loop...
Omdat uit de reacties op Taalprobleem: hoeven blijkt, dat het probleem te ingewikkeld is om het met een eenvoudig FOUT/GOED-voorbeeld te behandelen, gaan we er hier dieper op in.
Algemeen:
niet hoeven
iets is niet noodzakelijk
iets is niet wenselijk
niet moeten
noodzakelijk dat iets niet gebeurt of niet het geval is
wenselijk dat iets niet gebeurt of niet het geval is
Vaak wordt "niet moeten" ook in de eerste betekenis gebruikt, maar dat is dus fout.
Toelichting Het ontkennende karakter van een zin wordt niet altijd expliciet uitgedrukt. Het kan ook impliciet zijn. Van een expliciete ontkenning is sprake als in de zin het woord "niet" voorkomt of een versmelting van "niet" met een ander woord tot "geen", "niets", "niemand", "nooit" of "nergens". Er zijn ook andere woorden en woordcombinaties die een ontkennend betekeniselement hebben. Dat kan gewoonlijk echter wel met behulp van "niet" worden omschreven. Zo'n constructies kan men een impliciete ontkenning noemen. Bijvoorbeeld: slechts ('niet meer dan'), weinig ('niet veel'), nauwelijks ('bijna niet'), zelden ('niet vaak'), pas ('niet eerder dan'). Voor het gebruik van "hoeven" en "moeten" in ontkennende zinnen geldt in de standaardtaal in principe het volgende:
"hoeven" wordt gebruikt om uit te drukken dat het niet noodzakelijk of wenselijk is dat iets gebeurt of het geval is,
"moeten" om uit te drukken dat het noodzakelijk, wenselijk of beter is dat iets juist niet gebeurt of het geval is.
Vergelijk de volgende (a)- en (b)-zinnen:
(1a) Ze hoeft niet met ons mee te gaan. ('Het is niet nodig dat ze met ons meegaat') (1b) Ze moet vooral niet met hem meegaan! ('Het is beter dat ze niet met hem meegaat')
(2a) Je hoeft niets mee te nemen, wij zorgen voor eten en drinken. ('Het is niet nodig dat je iets meeneemt') (2b) Je moet niets meenemen wat te zwaar weegt, want de tocht is erg lang. ('Het is wenselijk dat je niets meeneemt wat te zwaar weegt')
(3a) Jullie hoeven pas morgen te vertrekken, dus jullie hebben nog alle tijd. ('Het is niet eerder dan morgen noodzakelijk dat jullie vertrekken') (3b) Jullie moeten pas vertrekken als alles goed geregeld is. ('Het is wenselijk dat jullie niet eerder vertrekken dan wanneer alles goed geregeld is')
FOUT Het proces over de moord op een welgestelde zakenman in Meerle, tien jaar geleden, moet niet worden overgedaan. GOED Het proces over de moord op een welgestelde zakenman in Meerle, tien jaar geleden, hoeft niet te worden overgedaan.
VERKLARING Een van de meest verkeerd gebruikte modale hulpwerkwoorden is 'hoeven'.In een negatieve zin gebruiken we 'hoeven' als bedoeld wordt dat iets niet noodzakelijk is. Meer uitleg.
