Bureau de traductions Motte, Translation Agency Motte, Übersetzungsbüro Motte
11-09-2008
Taalprobleem: gerechtelijk, rechterlijk
FOUT De organisatoren van het festival overwegen gerechterlijke stappen tegen Winehouse. GOED De organisatoren van het festival overwegen gerechtelijke stappen tegen Winehouse.
VERKLARING "Gerechterlijk" is een contaminatie van "rechterlijk" en "gerechtelijk". Zowel "rechterlijk" als "gerechtelijk" bestaan, maar ze zijn niet van hetzelfde woord afgeleid. "Rechterlijk" komt van "rechter". "Gerechtelijk" komt van "gerecht" in de juridische betekenis van het woord "gerecht".
FOUT Het was een troostprijs voor de Verenigde Staten, die tijdens de vorige sprintnummers door de mand zijn gezakt. GOED Het was een troostprijs voor de Verenigde Staten, die tijdens de vorige sprintnummers door het ijs zijn gezakt. BETER Het was een troostprijs voor de Verenigde Staten, die tijdens de vorige sprintnummers faalden.
VERKLARING "Door de mand vallen" betekent dat met een fout of een leugen moet toegeven. "Door het ijs zakken" wordt in de sporttaal gebruikt in de betekenis van "mislukken, zijn doel niet bereiken". Die betekenis staat nog niet in woordenboeken en is niet algemeen bekend, zodat het beter is om ze te vermijden. Het is immers nogal komisch. Als je onzeker bent over beeldspreek, is het het best om ze te vermijden en te kiezen voor een gewoon woord dat de betekenis direct uitdrukt. De tekst wordt dan duidelijker, directer, sneller begrepen en gelezen, en meestal wordt dan ook woordomhaal vermeden. Veel standaarduitdrukkingen en beeldspraak is een typisch kenmerk voor slecht taalgebruik van journalisten.
FOUT De finaliste van Junior Eurosong 2007 moet zowat de grootste rock 'n roll meid van Vlaanderen zijn. GOED De finaliste van Junior Eurosong 2007 moet zowat de grootste rock-'n-rollmeid van Vlaanderen zijn.
VERKLARING In het Nederlands spellen we rock-'n-roll. In samenstellingen blijven de streepjes staan.
FOUT Uiteindelijk is de politie naar binnen gekunnen om het huis te doorzoeken. GOED Uiteindelijk is de politie naar binnen gekund om het huis te doorzoeken.
VERKLARING Het voltooid deelwoord van "kunnen" is "gekund".
FOUT Senator Biden is een expert inzake buitenlands beleid en moet het gebrek aan Obama's ervaring op dat gebied compenseren. GOED Senator Biden is een expert inzake buitenlands beleid en moet Obama's gebrek aan ervaring op dat gebied compenseren.
VERKLARING Obama heeft gebrek aan ervaring. Dus: Obama's gebrek aan ervaring.
FOUT De radioloog zou in zijn kabinet de elementaire regels van hygiëne hebben geschonden. GOED De radioloog zou in zijn praktijk de elementaire regels van hygiëne hebben geschonden.
VERKLARING In het Frans heeft een arts een cabinet. In het Nederlands heeft hij een praktijk(ruimte).
FOUT Hij is de duivel. Hij noemt niet zo, maar hij gedraagt zich gewetenloos. GOED Hij is de duivel. Hij heet niet zo, maar hij gedraagt zich gewetenloos.
VERKLARING Noemen is een naam geven, heten is een naam hebben: hij wordt niet de duivel genoemd, hij heet niet zo.
FOUT Bij Gerolsteiner doen ze er alles aan om Barredo niet te dicht te laten komen. GOED Bij Gerolsteiner doen ze er alles aan om Barredo niet te dichtbij te laten komen.
FOUT Van zodra hij in Frankrijk is komen wonen, is hij Fransman geworden. GOED Meteen nadat hij in Frankrijk was komen wonen, is hij Fransman geworden.
VERKLARING "Van zodra" is dialect. De standaardvariant is "zodra". Met "zodra" kan de zin beter anders geformuleerd worden: "Zodra hij in Frankrijk woonde, ..."
FOUT Kurt verdiende als arbeider gemiddeld tien euro en half bruto per uur. GOED Kurt verdiende als arbeider gemiddeld tien en een halve euro bruto per uur.
VERKLARING "Een combinatie van een heel getal met een breukgetal wordt in zijn geheel vóór het substantief geplaatst waar het bij hoort", schrijft de Algemene Nederlandse Spraakkunst (ANS).
FOUT Kopijen van gebouwen uit Wenen, Venetië en Londen domineren het straatbeeld. GOED Kopieën van gebouwen uit Wenen, Venetië en Londen domineren het straatbeeld.
VERKLARING Kopij is tekst die bestemd is om gedrukt te worden.
FOUT Onder leiding van Duvel wordt bij Liefmans in Dentergem weer gebrouwd. GOED Onder leiding van Duvel wordt bij Liefmans in Dentergem weer gebrouwen.
VERKLARING Als er wordt gebrouwd, dan wordt er met een schraperige r gesproken.
Het is vaak moeilijk kiezen, maar het juiste voorzetsels kiezen bij het werkwoord 'kiezen' is al even moeilijk. En dan moet je ook nog oppassen met het gebruikte voegwoord.
'Kiezen' kan met de voorzetsels 'tussen', 'voor' en 'uit' worden gecombineer, of helemaal geen voorzetsel meekrijgen. En zowel het voegwoord 'of' als 'en' kunnen worden gebruikt. Maar niet in alle omstandigheden.
- Kiezen tussen Na 'kiezen tussen' volgt altijd een meervoud, bijvoorbeeld een opsomming. Bijv.: Je kunt kiezen tussen een dieselmotor en een benzinemotor. In dat geval moet altijd het voegwoord 'en' worden gebruikt, eventueel tussen de laatste delen van de opsomming: Bijv. Je kunt kiezen tussen een dieselmotor, een benzinemotor en een hybride. Het is echter ook mogelijk dat er geen opsomming wordt gebruikt, maar in dat geval is dat waartussen je moet kiezen wel meervoudig. Bijv. Je kunt kiezen tussen verschillende motoren.
- Kiezen uit Met 'kiezen uit' volgt meestal een meervoudig begrip. Bijv.: Je kunt kiezen uit verschillende motorversies.
Verkleinwoodjes... Nederlands is uniek door zijn verkleinwoordjes. Er zijn weinig talen waarin zo veel kan worden gedaan met verkleinwoordjes, ook genaamd: diminutieven. In het Nederlands kun je immers van elk woord een verkleinwoord maken. Maar er is een keerzijde: doordat we van elk woord een verkleinwoord kunnen maken, zijn de regels relatief ingewikkeld. Een van de moeilijkheden is het vormen van diminutieven die eindigen op de uitgang "-ing".
Voorbeelden
Ding -> dingetje
Koning -> koninkje
Sering -> seringetje
Leerling -> leerlingetje
We hebben dus twee vormvarianten
-ing -> inkje
-ing -> ingetje
Maar wanneer gebruiken we de ene vorm, en wanneer de andere? De keuze is afhankelijk van de lengte van het woord en van de plaats van klemtoon.
lettergreep voor -ing onbeklemtoond: -ingetje, regelingetje
lettergreep voor -ing beklemtoond: -inkje, koninkje UITZONDERING: woorden die eindigen op -ling: toch -ingetje, zoals bijv. kleurlingetje en leerlingetje
Taalprobleem: het onderscheid tussen deze, die, dat en dit
Het onderscheid tussen deze, die, dat en dit
Inleiding
Er is soms verwarring bij het gebruik van deze/die en dat/dit. Soms wordt "deze" gebruikt als het "die" moet zijn, en soms "dit" als het "dat" moet zijn. Er zijn veel redenen voor die fouten, en ze kunnen alleen worden aangepakt door een grondige kennis van de grammaticale kenmerken en mogelijkheden van die vier woordjes.
Die/deze en dat/dit zijn aanwijzende voornaamwoorden.
De meest voorkomende aanwijzende voornaamwoorden (die en dat) hebben eigenlijk drie verschillende gebruikswijzen. Ze kunnen wijzend of verwijzend worden gebruikt, en als ze verwijzend worden gebruikt, kunnen ze ofwel volledig verwijzend ofwel bepalingaankondigend worden gebruikt.
A. Met wijzende functie
De wijzende functie wordt gebruikt in de spreektaal. In dat geval worden "die" en "dat" gewoonlijk gecombineerd met een gebaar.
Alleen deze(n)/dit en die/dat zijn aanwijzende voornaamwoorden die worden gebruikt met de wijzende functie. Ze kunnen zowel zelfstandig als bijvoegelijk worden gebruikt. De andere aanwijzende voornaamwoorden kunnen niet met wijzende functie worden gebruikt.
Gebruik
Deze/dit dienen om de nabijheid van het te tonen object uit te drukken. Ze kunnen worden aangevuld met het bijwoord 'hier'.
Die/dat kunnen (relatieve) verwijdering uitdrukken. Ze kunnen worden gespecificeerd met 'hier' (voor iets wat niet erg ver, soms zelfs heel nabij is) en met 'daar' (voor iets wat verder af ligt).
B. Met 'volledig' verwijzende functie
Om iets wat elders in de tekst genoemd wordt te representeren worden deze/dit en die/dat gebruikt, maar ook enkele andere verwijzende voornaamwoorden die we hier niet behandelen, omdat ze geen invloed hebben op het probleem dat we willen behandelen, namelijk het verkeerde gebruik van "deze" i.p.v. "die" en van "dit" i.p.v. "dat".
Deze/dit en die/dat verwijzen naar entiteiten (eenheden, gehelen), en kunnen zowel bijvoeglijk als zelfstandig worden gebruikt.
Gebruik
Die/dat komen het meest voor. Ze verwijzen naar wat al genoemd is en zijn dus terugwijzend.
Deze/dit verwijzen in principe alleen naar wat nog moet volgen en zijn dus meestal vooruitwijzend.
Voorbeelden
Terugwijzend
"Dat huis... dat staat op instorten."
"Die manga... die vind ik fantastisch."
Vooruitwijzend
"Ik zal je dit zeggen:..."
"Ik geef je enkel deze namen:..."
Het is vooral het terugwijzende en vooruitwijzende gebruik dat vaak wordt verward.
De oorzaak ervan is dat in de schrijftaal "dit" (zowel zelfstandig als bijvoegelijk) en "deze" (vooral bijvoegelijk) ook worden gebruikt om terug te verwijzen naar wat onmiddellijk vooraf gaat.
Wij en ook anderen raden af om dit/deze te gebruiken om terug te wijzen. Als dat toch gebeurt, verwatert het onderscheid tussen enerzijds die/dat en anderzijds deze/dit. Dan is het niet meer mogelijk om nog het onderscheid te maken tussen vooruitwijzen en terugwijzen.
C. Met 'onvolledig' verwijzende of bepalingaankondigende functie
Soms verwijst een aanwijzend voornaamwoord naar een entiteit die nog niet helemaal bekend is, maar die in een volgende bepaling duidelijker wordt gemaakt (in een voorzetselgroep of in een beperkende relatieve bijzin). In dat geval "kondigt het voornaamwoord aan" dat er nog zo'n bepaling zal volgen.
In een zin als "Ik heb mijn boek, maar dat van jou vind ik niet" geeft het aanwijzend voornaamwoord enkel te kennen dat er over "een boek" wordt gesproken. Dat kunnen we afleiden uit uit wat voorafgaat. Maar over "welk boek" het precies gaat kunnen we niet afleiden uit het voornaamwoord zelf. Bij aanwijzende voornaamwoorden met wijzende of verwijzende functie daarentegen wordt uit het voornaamwoord zelf wel duidelijk welke individuele vertegenwoordiger van de groep wordt bedoeld. Een voornaamwoord met bepalingaankondigende functie moet worden aangevuld met een bepaling waaruit blijkt welk individu van de bedoelde klasse wordt aangeduid.
Bepalingaankondigende voornaamwoorden zijn onder andere die/dat (zowel zelfstandig als bijvoegelijk), maar nooit "deze/dit".
Voorbeelden
"Je moet het alleen aan die mensen vragen die je gegevens kunnen geven."
"Wil je deze manga hier, of heb je liever die van gisteren?"
Opmerking: Er is geen bezwaar tegen twee keer "die" (als bepalingaankondigend voornaamwoord "die" gevolgd door betrekkelijk voornaamwoord "die"). Het eerste "die" wordt met nadruk uitgesproken, maar het tweede zonder. "Die welke" wordt in houterige boekentaal gebruikt om dubbel-die te vermijden, maar het is erg stijf.
Ook in deze categorie zijn er nog andere woorden, maar ze spelen evenmin een rol in het die/deze- en dit/dat-probleem.
FOUT Fransman Pierre Tombal is in Istanbul gaan wonen en vertelt zijn avonturen. GOED De Fransman Pierre Tombal is in Istanbul gaan wonen en vertelt zijn avonturen.
VERKLARING Bij woorden die een nationaliteit aanduiden, is het lidwoord verplicht. Meer uitleg: wa href="http://www.let.ru.nl/ans/ganaar?04/05/04">lidwoord bij 'unieke referentie' (ANS).
FOUT De Vlaminge Ilse Vandenbroucke is in Istanbul gaan wonen en vertelt haar wedervaren. GOED De Vlaamse Ilse Vandenbroucke is in Istanbul gaan wonen en vertelt haar wedervaren.
