Uit de As Herrezen: Hoe de Europese Wijnbouw Vlammen en Rook Trotseert

De aanhoudende bosbranden in Europa laten diepe sporen na in de wijnbouw, waarbij de sector door een complexe en veelzijdige crisis gaat. De meest directe schade is de fysieke vernietiging van wijngaarden door de vlammen en de extreme hitte.

Wijnstokken die het vuur overleven, kampen vaak met langdurige droogtestress en schieten in een overlevingsstand waardoor ze geen vruchten meer dragen. Zelfs wijngaarden die kilometers van het vuur verwijderd blijven, ontsnappen niet aan de dans. De dikke rookwolken die over de regio's trekken veroorzaken namelijk 'rooktaint': roetdeeltjes slaan neer op de druiven en dringen door de schil heen. Dit geeft de uiteindelijke wijn een onherstelbare, onaangename asbaksmaak, waardoor complete oogsten onbruikbaar worden. Deze ecologische klap komt bovendien bovenop een reeds bestaande economische crisis van overaanbod en dalende wijnconsumptie in traditionele Europese regio's.

Getroffen wijnmakers reageren dan ook vol machteloosheid en diepe bezorgdheid op de situatie. Enkele uitspraken!

Een diep getroffen Catalaanse wijnboer, wiens wijngaard voor 90 procent in de as werd gelegd, verzucht dat hij wijnstokken heeft verloren van bijna 100 jaar oud, die simpelweg onvervangbaar zijn.

Charles-Henri Gonet, eigenaar van Château Haut-Balcalan (regio Pessac-Léognan) ten westen van de Franse Bordeaux-regio, deelt deze angst. Nadat een verstikkende rookwolk dagenlang over zijn wijngaarden hing, vreest hij voor een enorme financiële strop omdat een mislukte oogst direct het einde van zijn inkomen betekent. Hij grapt wrang dat hoewel er in de jaren negentig een hype was waarbij wijn moest smaken naar noten en hout, hij een asbak-hype niet snel ziet gebeuren.

Ook Thomas Duroux, algemeen directeur van het prestigieuze Château Palmer

(regio Margaux-Cantenac), noemt de hittegolven en de nabijheid van de vlammen een absolute noodklok. Volgens hem wordt de sector geconfronteerd met iets wat nooit eerder is gezien, waardoor producenten nu fundamenteel naar de toekomst moeten kijken in plaats van alleen de directe schade te beperken.

Deze crisis beperkt zich bovendien niet tot Frankrijk en Spanje, want de vlammenzee en extreme hittegolven teisteren de gehele mediterrane regio. Volgens data van het Eurpean Forest Fire Information System (EFFIS) behoort de landbouwgrond in Portugal, Italië en Griekenland tot de zwaarst getroffen gebieden van het afgelopen decennium.

In Portugal hebben de branden in de centrale en noordelijke regio's, zoals Centro en Norte, honderden hectaren landbouwgrond verslonden. Lokale wijnboeren in de Dão- en Douro-vallei kampen bovendien met extreme droogte, die de druiven vroegtijdig doet verschrompelen, wat de Portugese overheid ertoe dwong via noodverordeningen extra budgetten vrij te maken voor bosbeheer en landbouwcompensaties.

Italië voert ondertussen de Europese lijst aan van verloren landbouwgrond door branden. In regio's zoals Sicilië, Sardinië en Calabrië dwingen vroege hittegolven en kustbranden wijnboeren tot historisch vroege oogsten. Gekende producenten op de flanken van de Etna rapporteren zelfs dat de asregens niet alleen de druiven verstikken, maar ook de bodemvruchtbaarheid op korte termijn ontregelen.

Ook de eeuwenoude Griekse wijntraditie staat na opeenvolgende rampzalige brandjaren in Attica, Centraal-Macedonië en op Kreta onder hoogspanning. Griekse wijnboeren spreken van een nieuwe realiteit, waarin watertekort en aswolken inheemse druivenrassen zoals de assyrtiko bedreigen, waarop de Griekse overheid de wetgeving heeft aangescherpt en directe steun uitkeert voor het herstel van agrarische ecosystemen.

Ondanks de enorme verwoesting is er onder brandonderzoekers en progressieve wijnboeren een hernieuwd geloof in de veerkracht van de sector. De wijnbouw in deze getroffen gebieden heeft wel degelijk toekomstperspectief, mits er fundamentele aanpassingen worden gedaan. Uit recent onderzoek blijkt bijvoorbeeld dat een gezonde, goed onderhouden wijngaard als een natuurlijke buffer fungeert die bosbranden kan vertragen of zelfs stoppen. Omdat levende druivenstokken in strakke rijen groeien en veel vocht vasthouden, vormen ze een barrière tegen het vuur. Hierdoor ontstaan er nu initiatieven waarbij wijnboeren subsidies ontvangen om wijngaarden aan te planten op strategische plekken om dorpen en bossen te beschermen.

Tegelijkertijd stappen steeds meer producenten in Griekenland en Spanje over op regeneratieve landbouw(*) en agro-ecologische praktijken. Door het zaaien van specifieke bodembedekkers zoals granen en peulvruchten tussen de wijnstokken blijft de bodem tot wel 25°C koeler dan kale grond, wat de verdamping tegengaat.

Daarnaast experimenteren wijnboeren in Bordeaux en Zuid-Europa met de migratie van druivenrassen door rassen aan te planten die beter bestand zijn tegen extreme hitte en droogte, terwijl de geografische grens van de wijnbouw langzaam naar het koelere noorden van Europa verschuift. Ook op het gebied van innovatie tegen rookschade wordt hard gewerkt; wetenschappers en universiteiten in onder andere Spanje en Frankrijk ontwikkelen biologische beschermende sprays en nieuwe filteringstechnieken in de kelder om de chemische verbindingen van rooktaint te neutraliseren voordat de wijn ondrinkbaar wordt.

Om deze zwaar getroffen wijnbouwers te ondersteunen, hebben zowel nationale overheden als de Europese Unie inmiddels verschillende maatregelen en noodfondsen opgezet. Op nationaal niveau roepen landen zoals Frankrijk en Spanje zwaar getroffen regio's uit tot rampgebied. Dit maakt de weg vrij voor directe financiële compensaties en noodhulp, zoals de Spaanse regio Madrid, die tientallen miljoenen euro's uittrok voor herstelwerkzaamheden.

Op Europees niveau wordt de crisis op twee fronten aangepakt: operationeel en financieel. Via het civiel beschermingsmechanisme (RescEU) financiert de Europese Commissie de grensoverschrijdende inzet van blusvliegtuigen en brandweerteams om de branden te beheersen. Daarnaast heeft de Raad van de Europese Unie specifieke crisisregelingen goedgekeurd om de wijnmarkt te stabiliseren. Lidstaten krijgen hierdoor de flexibiliteit om subsidies te verstrekken voor het rooien van overtollige of vernielde wijnstokken, en er is financiële steun beschikbaar voor landbouwers die actief investeren in brandpreventie door het creëren van strategische bufferzones rondom hun wijngaarden.

Hoewel de as en de verschroeide aarde een somber beeld schetsen, bezit de Europese wijnsector een unieke, diepgewortelde veerkracht. Al eeuwenlang bewijzen wijnstokken dat ze juist onder de meest uitdagende omstandigheden moeten vechten om hun diepste smaken naar boven te halen. Deze crisis dwingt de sector weliswaar tot een radicale transformatie, maar opent tegelijkertijd de deur naar een duurzamere toekomst. Door de symbiose van eeuwenoud vakmanschap en grensverleggende wetenschap leert de wijnbouw zich niet alleen aan te passen aan de nieuwe realiteit, maar wordt zij zélf een onderdeel van de oplossing in de strijd tegen natuurbranden. De geschiedenis leert ons immers dat de mooiste wijnen vaak voortkomen uit passie, doorzettingsvermogen en het vermogen om na elke tegenslag sterker uit de as te herrijzen. De vlammen kunnen een oogst vernietigen, maar de passie en de expertise van de Europese wijnboer blijken onbrandbaar.

(*) Regeneratieve landbouw is een landbouwmethode die verder gaat dan alleen duurzaamheid. Zij richt zich op het actief herstellen van de bodem, biodiversiteit en ecosystemen. In plaats van de grond uit te putten, versterken boeren natuurlijke processen, waardoor de aarde weer vruchtbaar en veerkrachtig wordt (cf.ChatGPT).

Georges De Smaele, wijnschrijver.

Augustus 2026.