CHANOEKA

Het feest staat ook wel bekend als 'het feest van de lichtjes' of inwijdingsfeest. Chanoeka duurt acht dagen, ter nagedachtenis aan het 'oliewonder' in de Tweede Tempel van Jeruzalem in 164 v. Chr. De eerste dag van dit feest begint op de 25^ste Kislew.

Het feest wordt gevierd met een nachtelijk ontsteken van de chanoekia (9 armige kandelaar) lichtjes, bijzondere gebeden en gefrituurd voedsel.

Chanukah 2021 duurt van 28 november tot en met 6 december.

Herinwijding van de Tweede Tempel

Met het feest wordt de herinwijding van de Tweede Tempel in 164 v. Chr. door Judas Makkabeüs gevierd. Na de herinwijding was er volgens de beschrijving van het wonder van de olie in de Talmoed slechts één kruikje kosjere olie voorradig om de menora te branden tijdens de reiniging van de Tempel. Het kruikje raakte echter niet leeg voordat nieuwe zuivere olie was toebereid, maar schonk genoeg olie om de menora gedurende acht dagen brandend te houden.

Een menora  is een zevenarmige lampenstandaard, die gemaakt werd uit massief goud. Hij was het oude symbool voor de Israëlieten en een van de oudste symbolen voor het Jodendom in het algemeen. Volgens sommige bijbelcommentatoren symboliseert de menora de brandende braamstruik die Mozes zag op de Sinai. De menora heeft zeven armen en moet dus niet worden verward met de negenarmige lampenstandaard die bij het Chanoekafeest wordt gebruikt, de chanoekia.

Het verhaal van Chanoeka draait om Juda de Makkabeeër. De Makkabeeën waren een familie van hogepriesters. Hun aanhangers worden ook onder de Makkabeeën gerekend.

Juda leefde in het Hellenistische tijdperk, toen de Joden wat betreft hun geloofsbelijdenis zwaar onderdrukt werden. Het kwam zelfs zover dat de Seleucidische Grieken uit het huidige Syrië de Tempel in Jeruzalem ontwijdden door op het altaar een varken te offeren, een dier dat voor Joden onrein is volgens de spijswetten. Ook wilden de Grieken een beeld van Zeus in de Tempel neerzetten.

Voor de Joden was dit de laatste druppel en een groepje onder leiding van Juda besloot om terug te slaan. Dit groepje kreeg steeds meer aanhangers en ze wonnen steeds meer stukken land terug uit de handen van de bezetter. Hun populariteit werd zelfs zo groot, dat het gewone Joodse volk de leider Jehuda haMakabi ging noemen, Hebreeuws voor Juda de Hamer. Anderen geloven dat Juda haMakabi werd genoemd omdat hij en zijn manschappen op hun banieren de letters Mem Kaf  Beth Jod voerden. Zij beweren dat deze letters staan voor de woorden Mi Chamocha Ba'elim Adonai?, letterlijk vertaald: Wie is zoals U onder de goden, Eeuwige? De manschappen van Juda werden naarmate ze meer veldslagen wonnen bekend als de Makkabeeërs.

Uiteindelijk bereikten Juda en zijn mannen Jeruzalem en na een bloedige strijd overwonnen ze de Grieken. Toen ze echter de Tempel binnenkwamen, zagen ze dat de Grieken alles vernield hadden. De tempel was verontreinigd. Het was de taak van de hogepriester om de Tempel weer in ere te herstellen. Zij moesten onder andere de afgodenbeelden verwijderen, een nieuw altaar in plaats van het verontreinigde altaar bouwen en nieuwe heilige bekers vervaardigen.

Het wonder van de olie

De hoge menora die in de Tempel stond was door de Grieken omgegooid en moest weer recht gezet worden. Nadat dit gedaan was, merkten de priesters dat er geen oliekruiken meer waren. Een van hen vond echter nog een klein kruikje, met de juiste verzegeling door de kohen gadol (de hogepriester), met daarin nog net genoeg olie om de menora een dag te laten branden. De menora werd aangestoken en de Tempel werd opnieuw ingewijd. De priesters moesten op zoek naar meer ritueel gezuiverde olijfolie om de menora te laten branden, maar konden die niet vinden. De volgende dag was het kruikje echter opeens weer vol. De dag daarna gebeurde hetzelfde en zo ging het acht dagen lang. Op miraculeuze wijze was de kleine hoeveelheid olie uit het gevonden kruikje dus voldoende voor acht dagen, de tijd die nodig was om nieuwe olie te persen en te zuiveren. Volgens een andere visie duurden de feestelijkheden van de inwijding van de tempel 8 dagen, omdat de Makkabeeën gedurende twee jaar ondergrond leven niet de mogelijkheid hadden gehad om Soekot te vieren, en dat ze bij hun terugkeer in Jeruzalem een uitgesteld Soekot vierden.

De hogepriester, priesters, Makkabeeën en het gewone volk vierden een groot feest en de hogepriester stelde dit feest in op dezelfde tijd van het jaar, de maand kislew, opdat de Joden deze wonderlijke gebeurtenis niet zouden vergeten. Daarom vieren de joden jaarlijks vanaf de 25^ste kislew het feest van Chanoeka, dat '(her)inwijding' betekent.

Hoe Chanoeka wordt gevierd

Het hart van het festival is de nachtelijke chanoekiaverlichting. De chanoekia bevat negen vlammen, waarvan er één de sjamasj ("bediende") is, die wordt gebruikt om de andere acht lichten aan te steken. De eerste nacht steken we slechts één vlam aan. Op de tweede avond wordt een extra vlam aangestoken. Tegen de achtste nacht van Chanoeka worden alle acht lichten ontstoken.

Op vrijdagmiddag moet ervoor worden gezorgd dat de menora wordt aangestoken voordat de Shabbat-kaarsen worden aangestoken, en de volgende avond mogen ze pas worden aangestoken nadat de Shabbat is afgelopen.

Speciale zegeningen worden voorgedragen, vaak op een traditionele melodie, voordat de chanoekia wordt aangestoken, en daarna worden traditionele liederen gezongen.

Een chanoekia wordt in elk gezin aangestoken en in een deuropening of raam geplaatst. In de synagoge wordt de menora aanstoken.

We reciteren dagelijks het speciale Hallel-gebed en voegen V'Al HaNissim toe in onze dagelijkse gebeden en het zegengebed na de maaltijden, om God te prijzen en te danken voor "de sterken in handen van de zwakkeren over te hebben geleverd, de velen in handen van de weinigen, de goddelozen in handen van de rechtvaardigen.”

Gerechten

Omdat bij het Chanoeka-wonder olie betrokken was, is het gebruikelijk om in olie gebakken voedsel te eten. De Oost-Europese klassieker is de aardappel latke (pannenkoek) gegarneerd met appelmoes of zure room, en de regerende Israëlische favoriet is de met gelei gevulde sufganya (donut).

Dreidel

Op de vier zijden van de dreidel staan vier Hebreeuwse letters: noen, giemel, hee en sjien. Deze vier letters staan voor de Hebreeuws woorden Nes Gadol Haja Sjam, vertaald als: 'een groot wonder gebeurde daar'. Met het wonder wordt het wonder van de olie bedoeld, dat bij het chanoeka feest wordt herdacht. In Israël wordt de sjien vervangen door de pee, zodat er staat: een groot wonder gebeurde hier (Nes Gadol Haja Pò).

Het spel met de dreidel draait om een pot, waarin munten, noten of chocolade gedaan wordt door de deelnemers. Om de beurt draaien de deelnemers aan de dreidel en komt een van de letters boven. De betekenis van de letters is als volgt.

• Nichts (niets - je krijgt niets)
• Ganz (je krijgt alles)
• Halb (je krijgt de helft)
• Shtell arein (stop erin / je moet bijleggen in de pot)

Het spel gaat door totdat iedereen blut is, behalve de winnaar, die heeft alles.

Chanoeka Gelt