Marcel Broesterhuizen, wat is immanente gerechtigheid? 

Recent is een Nederlandse vertaling uitgekomen van een boek dat vier jaar geleden is geschreven door de aartsbisschop van Mechelen, Léonard. Er is heel wat tumult rondom een passage uit dit boek ontstaan,omdat Léonard AIDS daarvan zei dat men dat hoogstens een vorm van "immanente gerechtigheid" zou kunnen noemen. Naar aanleiding van deze uitspraak is veel geroepen, veel emotie geuit, maar mogelijk ook weinig nagegaan waar het nu precies om gaat. Ik zou daar een viertal opmerkingen over willen maken.

Léonard zegt in zijn uitspraak dat voor hem AIDS geen straf van God is, en dat hij niet wenst te redeneren in dat soort termen. In het citaat heeft Léonard het over AIDS ten gevolge van promiscue seks: ook in dat geval mag en kan men niet van straf spreken. Toch leggen de commentaren een verband met "straf", vanwege het gebruik van het woord "gerechtigheid". Reden dus om na te gaan wat "immanente gerechtigheid" is. Het is een niet geheel exacte vertaling van een wat verwarrend begrip.

"Immanent" duidt erop dat het gaat om iets dat binnen de natuurlijke, geschapen orde ligt, iets dat opgesloten is in de aard van de dingen. "Immanent" staat tegenover "transcendent", een begrip waarmee we datgene aanduiden dat boven de materiële, geschapen werkelijkheid uitstijgt, voor gelovigen God. Bij immanente gerechtigheid is dus geen factor van buitenaf, ook God niet, rechtstreeks als uitvoerder van een vonnis betrokken.

"Immanente gerechtigheid" is een vertaling van het Franse "justice immanente". Dit begrip is het eerst gebruikt door de negentiende-eeuwse Franse socialistische filosoof Proudhon: hij duidde ermee aan dat bepaalde ontwikkelingen in economie en maatschappij vanzelf tot bepaalde gevolgen ten positieve of ten negatieve leidden. Het kapitalisme leidt er vanzelf en onstuitbaar toe dat de rijken steeds rijker en de armen steeds armer worden, en het lot dat de armen treft leidt er vanzelf toe dat zij in opstand komen. In die zin wreekt het kapitalisme zichzelf, er is geen enkele rechter voor nodig die er een oordeel over uitspreekt. In die zin betekent "justice" iets anders dan gerechtigheid zoals wij dat in het Nederlands gebruiken. Het gaat om een moreel neutrale gebeurtenis die in de aard van de dingen besloten ligt.

Proudhons begrip "justice immanente" gaat terug op de filosofie van de pre-Socratische filosoof Anaximander van Milete. Hij was geïnteresseerd in het fenomeen van evenwicht in de natuur. In zijn voorstelling waren alle gebeurtenissen in de natuur als leden van een gerechtshof, die bij elke verstoring van het evenwicht in de natuur als een tegenreactie uitspraken waardoor het evenwicht in de natuur zich kon herstellen. Negatieve, ongewenste gebeurtenissen vinden plaats wanneer een verstoring van het evenwicht binnen de natuur zich wreekt.

Het is niet moeilijk om verschillende fenomenen in de wereld van vandaag te noemen, waarin menselijk handelen zichzelf in deze zin "wreekt". In het verleden wreekte het gebruik van bepaalde drijfgassen in spuitbussen zich door het verdwijnen van de ozonlaag. Excessief gebruik van fossiele brandstof wreekt zich door het broeikaseffect. Overvloedig gebruik van dierlijke vetten wreekt zich in hart- en vaataandoeningen. Zeggen we daarmee dat het verdwijnen van de ozonlaag, het broeikaseffect en hart- en vaataandoeningen iets te maken hebben met gerechtigheid of vonnis? Nee, doorgaans waren mensen zich niet bewust van de gevolgen. Dit soort gedragingen krijgt pas een ethische dimensie als men er willens en wetens mee doorgaat.

Het begrip "justice immanente" is ook gebruikt - en daar zit een belangrijke bron van onduidelijkheid - door psychologen, in navolging van de Franse psycholoog Jean Piaget. Piaget constateert dat kinderen op een bepaalde leeftijd ervan overtuigd zijn dat goed gedrag vroeg of laat zal worden beloond en verkeerd gedrag bestraft. Als kinderen dan iets vervelends overkomt, dan moet dat wel ergens een straf voor zijn. Niet alleen kinderen denken zo, ook veel volwassenen, en het heeft de eeuwen door religieuze mensen steeds voor een probleem geplaatst: hoe kan bijvoorbeeld iemand als Job zoveel ellende over zich heen krijgen als hij toch een rechtvaardig mens en geen zondaar is? Uiteindelijk is het toch "boontje komt om zijn loontje", of "eigen schuld, dikke bult". In de wijze waarop Piaget het begrip "justice immanente" is gaan gebruiken, zit dus wel een component van moreel oordeel en van onbarmhartigheid maar dat is dus niet de oorspronkelijke betekenis van het begrip. Uit de context van Léonards uitspraak is het mijns inziens duidelijk dat hij dit soort justice immanente niet bedoelde.

Naar mijn mening is het dan ook onjuist aan Léonard te verwijten dat hij een moreel oordeel over mensen met AIDS uitspreekt. Hij heeft alleen willen zeggen dat promiscue sex tot een verspreiding van AIDS heeft geleid. En zijn betoog kan - zoals uit de context van zijn uitlating zelf en vanuit latere interviews duidelijk wordt - zeer zeker niet worden toegepast op mensen die door andere oorzaken AIDS hebben, zoals kinderen van moeders met AIDS, verkrachte vrouwen, mensen die bloedtransfusie hebben ondergaan met besmet bloed.

Uitspraken

·        De aardbeientaart die ik in mijn gezicht kreeg was best lekker, maar de aanslag van de dames van Femen was de aangenaamste.

·        Een drama moet vandaag herdacht worden. Eergisteren was het de 25ste verjaardag van de abortuswet in België.

·        Als twee mannen of twee vrouwen fiscale zekerheid nastreven, zijn er andere formules dan het homohuwelijk.

·        We zeggen dat minderjarigen niet mogen trouwen, geen huis mogen kopen, maar ze zouden plots wel rijp genoeg zijn het moment van hun dood te kiezen?

·        Roger Vangheluwe beseft niet voldoende wat hij heeft aangericht. Hij verdoezelt zijn gedrag zelfs. Dat schijnt nogal typisch te zijn voor pedofielen.

·        Ik vind het vreemd om van het verplichte celibaat te spreken, want niemand is verplicht om Priester te worden.

·        Men beschouwt mij als aartsconservatief - hoe kan het ook anders als aartsbisschop?

·        Aids is geen straf van God, maar hoogstens een soort immanente gerechtigheid, een beetje zoals we op het ecologische vlak soms de rekening gerepresenteerd krijgen voor wat het milieu aandoen.

·        De Belgische bisschoppen hebben schuld bekend (voor de pedofiliezaken binnen de Kerk), met overtuiging, maar dat hoeven we toch niet elke week te doen?

·        Mochten we de mensen tot priester wijden die het meest bereid zijn om zich volledig in te zetten, dan zouden we honderden vrouwen moeten wijden. Maar het mannelijke en vrouwelijke speelt een grote rol in de bijbelse openbaring. Christus stelt zich voor als bruidegom die met de mensheid en zijn kerk trouwt. De kerk is voor hem zijn bruid. Dat is de enige reden waarom hij onder zijn talloze volgelingen - zowel mannen als vrouwen - alleen de mannen uitkiest om hem te vertegenwoordigen. Een bisschop draagt niet voor niets een ring. Het geeft aan dat hij meer is dan een prefect van een departement. Het geeft aan dat hij Christus vertegenwoordigt als de bruidegom van de kerk. Ik ben in zekere zin getrouwd met mijn bisdom.  Uit De Standaard, 15 april 2006

·        Jezus deed buitengewone aanspraken op de gelijkheid met God. Niemand anders in de religieuze geschiedenis zei ooit 'wie mij ziet, ziet de Vader'. Hij vereiste dingen die alleen God kan vragen. Eender wie die ons zou vragen hem liever te zien dan onze vrouw en kinderen, zouden we beschouwen als een gevaarlijke goeroe. De Vader gaf de Zoon de kans tot het uiterste te gaan in zijn liefde voor de mensen. 'God heeft Hem die de zonde niet kende, voor ons eengemaakt met de zonde, zodat wij door hem rechtvaardig voor God konden worden', schrijft Paulus (2 Kor 5,21). 

De Zoon moest in de diepste afgrond neerdalen opdat Hij elke menselijke zwakheid, eenzaamheid en zonde zou kunnen dragen en overstijgen. De liefde van de Zoon ging zover dat hij ook onze ervaring van de stilte en de afwezigheid  van God deelde en doorstond. Vergelijk het met onze huidige ervaring van het atheïsme. Vele mystici, zoals Teresa van Avila, Theresia van Lisieux en zelfs moeder Teresa kenden zo'n nachtervaring van godverlatenheid. Dat was de prijs voor de redding van de wereld, opdat niets a priori zou zijn verloren. Als er één vorm van eenzaamheid en ellende was die God niet kon bereiken en recupereren, zou dat sterker zijn dan Gods liefde. 

De verrijzenis ligt zo mogelijk nog moeilijker dan de kruisdood. Ze is allesbehalve vanzelfsprekend. Maar het ontstaan van de evangelies en de ontwikkeling van de eerste kerk zouden zonder de verschijning van de Verrezene nog een groter mysterie zijn. Als alles eindigde met het kruis en het graf, hoe konden die bange en weinig gecultiveerde leerlingen de religieuze en burgerlijke overheden dan ooit zo uitdagen met de verkondiging? Iets ongehoords moet aan de oorsprong van dat geloof hebben gelegen. Uit Tertio, 19 maart 2006