2 De heilige eucharistie

De heilige eucharistie heeft betrekking op het lichaam en bloed van Christus die aanwezig zijn in de geconsacreerde hostie op het altaar. De eucharistie verwijst naar een van de drie aspecten van het lichaam en bloed van Christus:

·        Als offer tijdens de consecratie in de mis

·        Als heilige communie

·        Als allerheiligste sacrament

Deze drie aspecten vormen de kern van het katholieke geloof met betrekking tot de eucharistie.

Een andere term voor de mis is de goddelijke liturgie. Liturgie is afgeleid van het Griekse leitourgia, dat openbare (ere)dienst betekent.

Van alle 7 sacramenten is de heilige eucharistie voor het katholicisme het belangrijkst vanwege het rotsvaste geloof dat het geconsacreerde brood en de geconsacreerde wijn feitelijk, werkelijk, waarachtig en wezenlijk het lichaam en bloed, de ziel en goddelijkheid van Christus zijn. Voor katholieken is de aanwezigheid van Christus in de eucharistie niet alleen maar symbolisch, allegorisch, metaforisch of spiritueel. Ze is werkelijk. Daarom noemen katholieken dit werkelijke tegenwoordigheid, omdat Christus werkelijk tegenwoordig is.

Het misoffer is niet te scheiden van het offer dat Christus in 33 n. Chr. Op de Calvarieberg bracht. Het is hetzelfde offer dat op een onbloedige manier opnieuw wordt gebracht. Omdat Jezus God was, is Zijn offer aan het kruis niet beperkt in tijd en ruimte alsof Hij alleen maar een mens was geweest. Door Zijn goddelijkheid was Zijn offer eeuwig. Het is niet zo dat Zijn offer 2000 jaar geleden niet goed genoeg was. Het was juist zo volmaakt en krachtig dat het nooit kan worden beeindigd of herhaald. Het is eeuwig, want zelfs 2 millennia na Zijn dood is de vergeving van de zonden nog steeds werkzaam.

Dit is de kern van het misoffer :

·        Offer: Jezus is het slachtoffer tijdens de mis;

·        Persoon die het offer brengt: Jezus is de priester tijdens de mis;

·        Gevolg: de vergeving van zonden.

Via de priester is Jezus zelf de offeraar en brengt Hij het offer ten behoeve van het volk van God de Vader. Als slachtoffer is Hij ook degene die geofferd wordt. De mis is de belangrijkst katholieke ceremonie die over de hele wereld wordt gevierd, op precies dezelfde manier, elke dag in de week. De mis belichaamt alles wat de katholieken geloven, alles wat ze doen en hoe ze het doen. De mis vormt de opsomming van alle doctrines van de Kerk, geeft uitdrukking aan de manier waarop katholieken moeten leven en geeft hun de middelen om dat te doen. Wie de mis begrijpt, begrijpt ook het katholicisme.

Wat is die mis nou precies?

De mis is de gewijde ritus, de formele, officiele eredienst van het katholicisme. Bijbel, gebed, offer, hymnen, symbolen, gebaren, heilig voedsel voor de ziel en richtlijnen voor een christelijk leven maken allemaal deel uit van deze ene ceremonie.

De mis, de hoogste vorm van godsverering, is de enige manier waarop een katholiek het derde gebod, om de dag des Heren te heiligen, kan opvolgen. Op de zevende dag van de schepping stelde God de sabbat in als rustdag en dag van de Heer. Hoewel de joodse sabbat op zaterdag valt, het Laatste Avondmaal op Witte Donderdag plaatsvond en Jezus op Goede Vrijdag is gestorven, ligt voor christenen de nadruk op het feit dat Christus op de eerste paaszondag verrezen is. Het is de dag waarop katholieke christenen naar de kerk gaan om deel te nemen aan de mis.

Alleen een gewijde priester kan de mis lezen. Dat kan alleen via het gezag dat een gewijde priester, bisschop of paus uitoefent. Het bijwonen van de mis is belangrijk, omdat het de katholieke gelovige verbindt met andere gelovigen en met de universele en de plaatselijke Kerk. Wie op zondag of op een verplichte feestdag niet naar de mis gaat, begaat een doodzonde, tenzij slecht weer, ziekte of een echte noodsituatie een kerkbezoek onmogelijk maakt.

De Kerk leert dat tijdens de mis drie niveaus van de Kerk samenkomen en zich met elkaar verenigen; en dat is precies wat het woord communie betekent: gemeenschap, het verenigd zijn. De apostolische geloofsbelijdenis gebruikt de term gemeenschap van de heiligen, die verwijst naar de drie niveaus van de Kerk:

·        De heiligen in de hemel

·        De gelovigen op aarde

·        De zielen in het vagevuur

Alle drie de niveaus van de Kerk vereren en aanbidden God. Alle mensen in de hemel, op aarde en in het vagevuur komen in de mis bij elkaar, zodat alle dienaren van God gezamenlijk bidden. Deze sociale dimensie is essentieel voor het katholicisme. Het katholicisme is geen godsdienst van individualisme, maar van gemeenschapszin.

Al sinds de kruisdood van Jezus op Goede Vrijdag is het kruis een symbool van het christendom. Een kruis bestaat uit een verticale lijn die door een horizontale lijn wordt doorsneden. Dat beeld symboliseert onder meer de persoonlijke relatie die de gelovige heeft met God (verticale lijn) en de sociale relatie die de gelovige heeft met zijn naasten (horizontale lijn). De mis concentreert zich op het kruis en benadrukt daarmee beide relaties: die met de Heer en die met anderen.

Ten volle deelnemen

Het katholicisme vereist van zijn gelovigen tijdens de mis meer dan alleen maar fysieke aanwezigheid in de kerk. Een katholiek moet volledig, bewust en actief deelnemen aan de mis door te zingen, bidden, spreken, zitten, knielen enz. De priester gaat tijdens de mis voor in gebed, maar de gebeden van de gelovigen voegen zich bij de zijne. De gebeden van priester en gelovigen zijn soms hetzelfde, maar verschillen soms ook van elkaar. Als de priester staat en de gelovigen knielen, zoals tijdens het eucharistisch gebed, nemen priester en congregatie beide met hun eigen gebaren en woorden deel aan de mis. Volledige, actieve en bewuste deelname beperkt zich niet tot een bepaalde plek of handeling: de gelovigen knielen en de priester is vlak bij het altaar, en toch kunnen beiden volledig deelnemen.

Maar deelnemen aan de mis houdt meer in dan alleen maar op tijd de juiste woorden zeggen en de goede handelingen uitvoeren. Het belangrijkste van alles is dat de gelovigen innerlijk betrokken zijn. Iedereen moet tijdens de mis communiceren met God. Alle aanwezigen moeten ontvankelijk zijn voor, samenwerken met en bereid zijn tot acceptatie van de bovennatuurlijke goddelijke genade die tijdens de mis wordt verleend. Waar het werkelijk om draait, zijn de geestelijke vruchten voor de zien en die kun je niet horen of zien.

Verleden, heden en toekomst verbinden

De mis is een combinatie van verleden, heden en toekomst in een:

·        Verleden: de priester gebruikt precies dezelfde woorden en elementen waarvan Jezus zich op Witte Donderdag tijdens het Laatste Avondmaal bediende

·        Heden: de mis schenkt genade, voedsel en lering voor de aanwezigen

·        Toekomst: de mis is een voorafschaduwing van het heilige banket in de hemel. Jezus sprak vaak over een hemels maal of een bruiloftsfeest, waar de gasten goed te eten zouden krijgen en dat eeuwig zou duren tot lang na het einde van de wereld.

De mis is cruciaal omdat het de aanwezigen in de tijd terugbrengt naar het Laatste Avondmaal van Christus en Zijn apostelen, naar het lijden en de kruisdood van Christus en naar Zijn verrijzenis en het lege graf op paaszondag. Dezelfde woorden die Jezus bij het Laatste Avondmaal sprak, gebruikt de priester tijdens het sacrament van de eucharistie om dezelfde zaken te consacreren als Jezus indertijd heeft gedaan, brood en wijn. Hetzelfde offer wordt gebracht: de Zoon wordt geofferd aan de Vader voor het heil van de hele mensheid. Dezelfde verrezen Christus dringt tijdens de heilige communie binnen in de ziel van ieder individu, wanneer de congregatie eet en drinkt van Zijn levende (verrezen, niet dode) vlees en bloed.

St Thomas van Aquino, een 13^e eeuwse dominicaner theoloog, zei dat de eucharistie, met name tijdens de mis, de gelovige herinnert aan wat Jezus in het verleden voor de mensheid heeft gedaan. Daarnaast maakt de eucharistie Jezus present in de werkelijke tegenwoordigheid, in de geconsacreerde brood en wijn. En ten slotte belooft de eucharistie de gelovige de toekomstige heerlijkheid van de hemel door voedsel voor het eeuwig leven te verstrekken. Daarom beschouwen de katholieken de mis als het absolute hoogtepunt van de christelijke godsverering. De mis bevat het geinspireerde Woord van God in de Schrift en maakt het vlees geworden Woord present in de heilige eucharistie.

De mis geeft door lezingen en gebeden ook richtlijnen voor een goed christelijk leven:

·        Wees bereid offers te brengen voor andere, zoals Jezus heeft gedaan

·        Wees gehoorzaam aan de wil van God

·        Luister naar Zijn woord

·        Breng Zijn woord in praktijk

Twee delen van de mis

Het eerste deel van de mis is de liturgie van het woord en de nadruk ligt op bijbellezingen als een integraal deel van de dagelijkse en wekelijkse godsdienstpraktijk. Het tweede deel is de liturgie van de eucharistie of liturgie van de tafel, en de nadruk ligt op het heiligste ne meest gewijde deel van de mis, de heilige eucharistie.

Liturgie van het woord

Katholieken beginnen en eindigen ieder gebed en sacrament met een kruisteken. Het is een van de kenmerken van het katholicisme.

Welkomstwoord : de priester maakt een kniebuiging als hij voorlangs het altaar loopt als teken van respect en erkenning dat Christus waarachtig aanwezig is in de heilige eucharistie. Daarna kust de priester het altaar en maken priester en diaken daarvoor een buiging, omdat het altaar Christus symboliseert. Het geloof leert dat de heilige eucharistie Christus is en dat het altaar Christus alleen maar symboliseert.

Schuldbelijdenis : het is een publieke erkenning dat iedereen een zondaar is en dat iedereen tijdens de week wel een zonde heeft begaan, hoe klein dan ook. (het vervangt geen biecht)

Ik belijd voor de almachtige God en voor u allen, dat ik gezondigd heb in woord en gedachte, in doen en laten, door mijn schuld, door mijn schuld, door mijn grote schuld. Daarom smeek ik de heilige Maagd Maria, alle engelen en heiligen, en u, broeders en zusters, voor mij te bidden tot de Heer, onze God.

Kyrie : de ritus is een openbare schuldbelijdenis en geeft in het openbaar uitdrukking aan de schaamte die de zondaar voelt over zijn zonden tegen God. Want katholieken geloven dat een zondaar ook de geloofsgemeenschap beledigt en schade toebrengt.

                Heer, ontferm U over ons.

                Christus, ontferm U over ons.

                Heer, ontferm U over ons.

Gloria : Deze oude hymne herdenkt de engelen die bij de geboorte van Christus in Betlehem hebben gezongen: ‘Eer aan God in de hoogste hemel en vrede op aarde voor alle mensen die Hij liefheeft…’ (Lucas 2:13-14)

Eer aan God in den hoge en vrede op aarde aan de mensen die Hij liefheeft. Wij loven U. Wij prijzen en aanbidden U. Wij verheerlijken U en zeggen U dank voor uw grote heerlijkheid. Heer God, hemelse Koning, God, almachtige Vader; Heer, eniggeboren Zoon, Jezus Christus, Heer God, Lam Gods, Zoon van de Vader; Gij die wegneemt de zonden der wereld, ontferm U over ons; Gij die wegneemt de zonden der wereld, aanvaard ons gebed; Gij die zit aan de rechterhand van de Vader, ontferm U over ons. Want Gij alleen zijt de Heilige, Gij alleen de Heer, Gij alleen de Allerhoogste: Jezus Christus, met de heilige Geest in de heerlijkheid van God de Vader. Amen

Het katholicisme kent traditioneel vier soorten gebeden:

·        Lofgebed: God prijzen

·        Gebed om vergeving (berouw): God om vergeving vragen

·        Smeekbede: God om een gunst vragen

·        Dankgebed: God danken

Schriftlezing : elke gekwalificeerde lector, een leek die is aangesteld om tijdens de mis schriftlezingen te doen, mag uit het Oude en Nieuwe Testament voorlezen. Lectoren bereiden elke dag of week de schriftlezingen voor. Op zondagen wordt een deel uit het Oude Testament gelezen, gevolgd door een psalm, die meestal op muziek is gezet en gezongen wordt. Daarna volgt een lezing uit een nieuwtestamentische brief of uit de Handelingen van de Apostelen.

Vlak voor de evangelielezing, een passage uit de nieuwtestamentische evangelien van Matteus, Marcus, Lucas of Johannes, zingt de kerk normaal gesproken een muzikale interpretatie van het woord alleluja. Alleluja is de Latijnse versie van het Griekse woord allelouia, een uitdrukking van lof en vreugde, die zelf weer afkomstig is van het Hebreeuwse halleluja, wat Prijs de Heer betekent.

Dan volgt de evangelielezing. De hele Bijbel is geinspireerd, maar de evangelien zijn wat specialer omdat ze de woorden en daden van Christus zelf bevatten. Alleen een diaken, priester of bisschop mag bij de mis uit de evangelien lezen. Soms wordt het evangelieboek ook bewierookt: de priester brandt dan boven de pagina’s die hij zo meteen gaat lezen wierook in een wierookvat. Wierook is een symbool voor een gebed dat naar de hemel opstijgt en een erkenning van de aanwezigheid van het goddelijke. De evangelien worden bewierookt, omdat Christus altijd aanwezig is als Zijn woorden en daden uit de Bijbel worden gelezen.

De Kerk bepaalt welke heilige teksten priesters en diakens tijdens een specifieke mis moeten lezen. De lezingen in de zondagsmissen volgen een cyclus van drie jaren (A, B en C), waarin achtereenvolgens het evangelie volgens Matteus, Marcus en Lucas centraal staan, terwijl lezingen uit het evangelie van Johannes hier en daar tussen de andere lezingen worden ingevoegd. Als je elke zondag naar de mis gaat, heb je in drie jaar tijd alle vier de evangelien en de meeste nieuwtestamentische geschriften leren kennen.

Maar de lezingen tijdens doordeweekse missen (van maandag tot en met zaterdagochtend) verlopen volgens een ander schema. De doordeweekse missen gaan uit van een tweejarige cyclus (I en II), omdat tijdens deze missen maar twee lezingen aan bod komen, tegenover drie in het weekend. Alle even jaartallen, gelden voor dagelijkse schriftlezingen als II-jaren.

Homilie : De homilie is iets anders dan een preek.

·        Preek : elke uitleg van en bezinning op het woord van God.

·        Homilie : een preek die in de mis na de evangelielezing wordt gehouden; alleen diakens, priesters en bisschoppen mogen een homilie uitspreken. Volgens het canoniek recht mag de bisschop onder bepaalde voorwaarden leken en religieuze broeders en zusters toestemming geven een preek te houden, maar ze mogen nooit zelf een homilie afsteken.

De priester of diaken verbindt de schriftlezing met het dagelijks leven van de mensen, met de leerstellingen van de Kerk of met de specifieke reden voor de mis, zoals een huwelijk of een begrafenis.

Geloofsbelijdenis of credo : Het credo is een christelijke eed. Hierin verklaren katholieken welke geloofsartikelen God hun door middel van de heilige Schrift en de heilige Traditie heeft geopenbaard.

Voorbeden : Dit zijn de verschillende intenties en de mensen reageren telkens met ‘Heer, wij bidden u, verhoor ons.’

Liturgie van de eucharistie

Collecte : Als er tijdens de collecte een offerande processie is, lopen een paar parochianen naar het achterste gedeelte van de kerk, waar een ampulla met gewoon drinkwater, een ampulla met wijn en een houder met ongeconsacreerde hosties staan. Normaal gesproken brengen twee tot vier mensen brood en wijn (de zogeheten offergaven) samen met het collectegeld in een offerandeprocessie naar het priesterkoor.

Klaarmaken van de tafel : De priester en misdienaren ontvangen de processie aan de voet van het altaar en nemen de gaven in ontvangst. De priester maakt de gaven op het altaar klaar met een handeling die het klaarmaken van de tafel of van de gaven heet. De priester giet wijn in de miskelk en voegt er een paar druppels water aan toe om de eenheid van de goddelijkheid en menselijkheid van Christus te symboliseren. De priester tilt de hosties boven het altaar en zegt: ‘Gezegend bent u, Heer, God van heel de schepping. Door Uw goedheid kunnen wij dit brood offeren, dat de aarde heeft gegeven en mensenhanden hebben gemaakt. Dit zal ons brood van leven worden.’ De mensen antwoorden: ‘God zij gezegend voor altijd.’

Daarna tilt de priester de met wijn gevulde miskelk boven het altaar en zegt: ‘Gezegend bent U, Heer, God van heel de schepping. Door Uw goedheid kunnen wij deze wijn offeren, de vrucht van de wijnstok, het werk van mensenhanden. Dit zal onze geestelijke drank worden.’ En de mensen antwoorden: ‘God zij gezegend voor altijd.’

Wassen van de handen (optioneel) : De priester kan eventueel de gaven bewieroken en vervolgens wast hij naast het altaar zijn handen met water. Dit wassen van de handen is een ceremonieel overblijfsel van de joodse praktijk die ten tijde van Jezus gangbaar was. In die tijd waste de hogepriester zijn handen voordat hij met Pasen in de tempel van Jeruzalem een onbevlekt lam slachtofferde. Op dezelfde manier bereidt de priester zich tegenwoordig tijdens de misviering voor op het offeren van het lam Gods (Jezus Christus) aan God de Vader: hij wast bij wijze van ritueel zijn handen om een onbevlekt offer te kunnen brengen.

Gebed voor de mensen : De priester spreekt nog meer gebeden, waarbij hij ten behoeve van de mensen tot God bidt. Hij spreekt gebeden uit over de gaven en daarna wordt het Sanctus (Latijn voor heilig) gebeden: ‘Heilig, heilig, heilig de Heer, de God der hemelse machten. Vol zijn hemel en aarde van Uw heerlijkheid. Hosanna in den hoge. Gezegend Hij die komt in de naam des Heren, Hosanna in den hoge.

Het eucharistisch gebed : Het eucharistisch gebed, dat alleen de priester mag uitspreken, herinnert aan de gebeurtenissen tijdens het Laatste Avondmaal. De priester verhaalt de gang van zaken tot het gedeelte waarop Jezus het brood in zijn handen neemt. Op dat moment schakelt de priester van de derde persoon over op de eerste persoon en spreekt alsof Christus zelf ter plekke de hostie vasthoudt. De priester treedt als een andere Christus (alter Christus) in de persoon van Christus (in persona Christi). Hij gebruikt ‘mijn’ omdat de priester op het moment van de consecratie Jezus is.

De priester spreekt tijdens de consecratie precies dezelfde woorden als Jezus tijdens het Laatste Avondmaal heeft gesproken: ‘Dit is Mijn lichaam, dat voor u gegeven wordt.’ Hij houdt de hostie voor iedereen zichtbaar boven het altaar. De priester maakt een kniebuiging, neemt de kelk met wijn, en spreekt als Christus: ‘Dit is de beker van het altijddurende verbond. Dit is Mijn bloed, dat voor u en alle mensen wordt vergoten tot vergeving van de zonden. Blijf dit doen om Mij te gedenken.’ Hij heft de kelk omhoog en maakt een kniebuiging.

Het gerinkel van de bellen bij de consecratie geeft aan dat dit het heiligste moment van de mis is, een treffend symbool van eerbiedige vreugde.

Het katholicisme gelooft dat tijdens de consecratie een wonder gebeurt. De verandering van brood en wijn in het werkelijke lichaam en bloed van Christus heet de transsubstantiatie. Door tijdens de heilige communie alleen maar de woorden van Christus over het brood en de wijn uit te spreken, verandert de priester ze in het lichaam en bloed, de ziel en goddelijkheid van Christus. Hij kan dat doen door het gezag dat hem via het sacrament van de priesterwijding is verleend. Alleen een gewijde priester heeft het gezag om de mis te doen en brood en wijn te consacreren.

Daardoor is de heilige eucharistie Christus zelf, die in de geconsacreerde hostie tegenwoordig is, hetzij op het altaar, hetzij in het tabernakel, een gesloten metalen kluis op of vlak bij het altaar. Er wordt dan door de katholieken geknield voor de geconsacreerde hostie – de eucharistie – omdat het geen stukje brood meer is: het is werkelijk Christus.

Het katholicisme baseert het geloof in de transsubstantiatie op twee punten :

·        In de evangelien van Matteus, Marcus en Lucas gebruikt elke auteur in zijn beschrijving van het Laatste Avonmaal op Witte Donderdag precies dezelfde zin. Jezus nam het brood, zegende het, brak het en gaf het aan Zijn leerlingen met de woorden: ‘Dit is Mijn lichaam’. ‘Dit’ verwijst naar het brood. Het brood wordt dus het lichaam van Christus. Omdat alle drie de evangelien precies dezelfde formulering gebruiken, evenals St Paulus moeten deze heilige woorden letterlijk worden opgevat.

·        Jezus beveelt expliciet : ‘Eet Mijn vlees en drink Mijn bloed.’ Hij heeft ook gezegd: ‘Mijn vlees is echt voedsel en Mijn bloed is echte drank.’ Iemand uit de menigte riep: ‘Hoe kan die man ons zijn lichaam te eten geven!’ en Jezus antwoordde: ‘Waarachtig, ik verzeker u: als u het lichaam van de Mensenzoon niet eet en Zijn bloed niet drinkt, hebt u geen leven in u’ (Joh. 6:53). ‘Toen trokken veel leerlingen zich terug en gingen niet verder met Hem mee’. Als Jezus dit symbolisch had bedoeld, waarom zou Hij dan op grond van een misverstand zoveel van Zijn volgelingen hebben laten vertrekken?

De katholieken geloven dat de eucharistie het Laatste Avondmaal is, de kruisdood op Goede Vrijdag en Jezus’ verrijzenis op paaszondag in 1.

·        Witte Donderdag: Jezus stelde tijdens het Laatste Avondmaal het sacrament van de eucharistie in.

·        Goede Vrijdag: Hij offerde Zijn leven om de mensheid van haar zonden te redden.

·        Paaszondag: Christus verenigde Zijn lichaam en bloed, verrees uit de doden en deed de belofte van eeuwig leven.