Sinister

Wie gedacht had dat alléén de mens, als enige diersoort, in staat was tot gevoelens van "empathie", en dat alle andere dieren per definitie puur egoïstisch reageren, die heeft het verkeerd voor. En wie dacht dat altruïsme en zorg voor een ander, iets is dat wij als mensen kunnen "leren" omdat wij een "ethisch bewustzijn" hebben, die is ook mis.

Wetenschappers hebben ontdekt dat ook ratten "empathische", en zelfs "altruïstische" reacties vertonen. In een experiment met ratten is namelijk gebleken dat zij ervoor kiezen om voor zichzelf de minst grote beloning na te streven als ze daarmee een andere rat pijn kunnen besparen. Die reactie wordt "harm aversion" genoemd: een "afkeer" om een ander individu letsel toe te brengen. En dat bestaat dus ook bij dieren. (Misschien zelfs méér dan bij veel mensen?)

Al zijn er blijkbaar toch wel grenzen aan hun altruïsme: als de beloning maar groot genoeg was, aarzelden de proef-ratten niet om hun lotgenoten toch de duvel aan te doen. Al bij al niet zó verschillend van menselijk gedrag, zou ik zo denken. Ook wij mensen zijn maar "altruïstisch" zolang we er zélf niet al té slecht bij varen. Ook wij zullen "gemakkelijk" toegeven zolang het ons niet té veel kost. Maar zodra het ons pijn riskeert te doen, of ons zelf ernstig kan benadelen, is het toch weer "elk voor zich".

Ratten kennen trouwens ook het "omstaander-effect", net als wij. Net als bij mensen zal een rat minder geneigd zijn om een soortgenoot te helpen als er ook andere ratten in de buurt zijn. Wat lijkt aan te tonen dat ratten, net als wij, die verantwoordelijkheid proberen te ontlopen als ze daar een excuus voor kunnen vinden.

Aan de andere kant bleek uit verdere experimenten dat ratten wél extra gestimuleerd worden om behulpzaam te zijn, alléén maar door de waarneming van een andere behulpzame rat. Bij ratten gebeurt die "waarneming" via de geur die een dier verspreidt als ze een soortgenoot aan het helpen is. Ik vermoed dat wij, mensen, zo'n geur niet verspreiden, of toch in elk geval niet kunnen waarnemen. En ik ben ook niet helemaal zeker of "hulpvaardigheid" ook bij ons, mensen, aanstekelijk zou zijn?

En hoe dan ook is er bij elk altruïstisch gedrag een stukje eigenbelang gemoeid: als we iets positiefs doen voor een ander, dan hopen we stilletjes dat een ander dat ook voor ons zal doen. "Wie goed doet, goed ontmoet."

Dat is trouwens ook gebleken bij die experimenten met de ratten. Ook die waren méér geneigd om bij het zoeken naar een beloning andere ratten te "sparen", als ze eerder al zélf het slachtoffer geweest waren: ze toonden zich méér bereid tot "altruïsme", als ze zélf ook die ervaring hadden doorstaan waarvan ze liever "gespaard" waren gebleven. In een geest van: "Wat gij niet wilt dat u geschiedt, doet dat ook een ander niet." En nochtans hadden die ratten, voor zover ik weet, niet de Bijbel gelezen.

Het mechanisme voor dat gedrag bij ratten blijkt ergens in de hersenen te liggen, in precies hetzelfde deel van het brein waar bij ons, mensen, de prikkels voor "empathie" geactiveerd worden. En als dat deel van de hersenen verdoofd werd, dan verdween het empathisch gedrag bij de ratten volledig.

Dat zou ook voor de mens gelden. En dus is "empathie" of "altruïsme" niet zozeer een ethische of morele houding, aangeleerd tijdens onze opvoeding, maar gewoon een chemisch proces dat zich ergens in een stukje van onze hersenen voltrekt. Ik ben daar eerlijk gezegd toch een beetje onthutst over. Ik heb altijd gedacht dat het vermogen tot empathie en altruïsme aangeleerd was, en dat we onze (klein)kinderen kunnen "leren" om minder egoïstisch te zijn. Niet dus! Althans niet volgens deze studie.

Bij psychopaten ontbreekt het gevoel van empathie volledig. In een artikel uit EOS-Wetenschap is te lezen dat bij psychopaten het "beloningscentrum" in de hersenen veel sterker geactiveerd wordt dan bij "gezonde" mensen. Psychopaten zijn dus van nature uit vooral gefixeerd op de eigen beloning, desnoods ten koste van anderen. Met opvoeding of ethische principes heeft het weinig te maken.

Met dat soort experimenten hopen de onderzoekers nu te achterhalen waarom bij psychopaten die empathie ontbreekt, en hoe ze het brein van een psychopaat kunnen "genezen" om dat "defect" te corrigeren. Voor figuren als Donald J. Trump komen die inzichten wellicht te laat, maar wie weet kan de wereld in de toekomst van andere psychopaten verlost worden?

En ja, als u een volgende keer met afschuw een stel ratten ziet lopen, bedenk dan dat zij misschien wel socialer en minder egoïstisch van aard zijn dan wij zelf...