Oude bekenden
Onder de solisten bevindt zich een aantal bekenden van dit instituut. Zowel de Zuid-Afrikaanse sopraan Sally Silver (die de drie vrouwelijke hoofdrollen Olympia, Antonia en Giulietta voor haar rekening zal nemen) als de Amerikaanse tenor Steven Tharp (Frantz/Pitichinaccio/Cochenille) maakte eerder deel uit  van de cast van L’Opera Seria. Bariton Franco Pomponi, die eerder Golaud vertolkte in Pelléas et Mélisande, zingt de vier booswichten Lindorf, Coppélius, Dr. Miracle en Dapertutto. Tenor Gordon Gietz tenslotte zal de titelrol voor zijn rekening nemen. Hij was bij de NRO enige jaren geleden te horen als Prologue en Peter Quint in The Turn of the Screw van Britten.

Nieuwe stemmen
In twee rollen verwelkomt de NRO de nieuwkomers Judith Gennrich (Nicklausse) en Elizabeth Sikora (de stem van de moeder van Antonia). De cast wordt aangevuld met Nederlandse zangers. De jonge tenor Erik Slik maakt zijn Reisoperadebuut en vertolkt Nathanaël. Bariton Mattijs van de Woerd, die onder andere in L’Opera Seria en King Priam te horen was zingt Schlémil en Hermann. Oudgediende Jacques Does interpreteert de rol van Crespel.

Les contes d’Hoffmann
Dit muziekdrama is een opéra fantastique in vijf bedrijven op tekst van Jules Barbier naar het gelijknamige toneelstuk van Jules Barbier en Michel Carré.
De première op 10 februari 1881 van Les contes d’Hoffmann heeft Jacques Offenbach (1819-1880) niet meer meegemaakt. In de nacht van 4 op 5 oktober 1880 was de 61-jarig, aan jicht lijdende, componist overleden, en bleef de partituur onvoltooid. De erfgenamen hebben Ernest Giraud, die een aantal jaren daarvoor ook Bizets Carmen had voltooid, de opdracht gegeven om de partituur geschikt te maken voor opvoering. Daarmee werd Offenbachs meest geliefde werk tegelijkertijd ook zijn meest onbekende. In een poging een dramatisch aantrekkelijke opera te scheppen, hebben de meeste muziekuitgeverijen Jacques Offenbachs oorspronkelijke ideeën niet of nauwelijks als uitgangspunt gekozen. Tegenwoordig staat de wens, om zo getrouw mogelijk de ideeën van de componist te verwezenlijken, hoog in het vaandel maar ook met de beste wil ter wereld kan niet meer precies worden nagegaan hoever Offenbach met zijn oerpartituur gekomen was.

Versie van Fritz Oeser
De Nationale Reisopera kiest voor zijn productie de versie van Fritz Oeser uit 1977. Daarin vormen het eerste en vijfde bedrijf een raamvertelling waarin de Duitse dichter, schilder en componist Ernst Theodor Amadeus Hoffmann (1776-1822) wordt geportretteerd. Als ‘flashbacks’ komen in respectievelijk het tweede, derde en vierde bedrijf De verhalen over diens drie grote liefdes ― de pop Olympia, de ziekelijke zangeres Antonia en de courtisane Giulietta ― worden gepresenteerd in flashbacks.
De partijen worden in het Frans gezongen, die voor geïnteresseerden via boventitels zijn te volgen. De duur van de voorstelling, samen met de pauzes, bedraagt drie uur.

Vocale en instrumentale uitvoerenden
Koor van de Nationale Reisopera, Orkest van het Oosten; dirigent William Lacey
Hoffmann ― Gordon Gietz
Nicklausse ― Judith Gennrich
Lindorf / Coppélius / Dr. Miracle / Dapertutto ― Franco Pomponi
Cochenille / Frantz / Pitichinaccio ― Steven Tharp
Olympia / Antonia / Giulietta ―Sally Silver
La voix de la mère d’ANtonia ― Elizabeth Sikora
Nathanaël ― Erik Slik
Hermann /Schlémil ― Mattijs van de Woerd
Crespel ― Jacques Does
Spalanzani ― Harry Nicoll

Enschede, Twentse Schouwburg — zaterdag 3 november
Leeuwarden, De Harmonie — dinsdag 6 november
Sittard, Stadsschouwburg Sittard-Geleen — donderdag 8 november
Apeldoorn, Schouwburg Orpheus — zaterdag 10 november
Utrecht, Stadsschouwburg — dinsdag 13 november
Den Haag, Lucent Dans Theater — vrijdag 23 november
Drachten, De Lawei — dinsdag 27 november
Groningen, Stadsschouwburg — zaterdag 1 december
Rotterdam, Rotterdamse Schouwburg ― dinsdag 4 december
Eindhoven, Parktheater ― donderdag 6 december
Arnhem, Schouwburg ― zaterdag 8 december

Afbeeldingen
1. Gordon Gietz (Hoffmann) temidden van de poppen in Spalanzani's winkel, repetitie van een scène uit het tweede bedrijf van Les contes d'Hoffmann van Jacques Offenbach. (Foto Hermann & Clärchen Baus).
2. Gordon Gietz (Hoffmann) en Sally Silver (Giulietta) tijdens een repetitie van een scène uit het vierde bedrijf van Les contes d'Hoffmann van Jacques Offenbach. (Foto Hermann & Clärchen Baus).
3. De componist Jacques Offenbach.
4. De Duitse dichter en schilder Ernst Theodor Amadeus Hoffmann.
5. Gordon Gietz (Hoffmann) en Sally Silver (Giulietta) tijdens een repetitie van een scène uit het vierde bedrijf van Les contes d'Hoffmann van Jacques Offenbach. (Foto Hermann & Clärchen Baus).

Klassieke vertellers
Aan het eind van de jaren zestig beklaagde een van de Nederlandse uitgevers ― als ik het me juist herinner, was het Becht junior ― dat er geen vertellers meer zouden zijn in de inmiddels klassieke zin, en zoals ze aan het einde van de negentiende en in de eerste helft van de twintigste eeuw nog rijkelijk hadden bestaan. En hij voegde eraan toe dat echte vertellers zich maar moesten melden: hij zou ze graag uitgeven. Sedertdien zijn er echter altijd weer, ook in Nederland, boeken  verschenen van ware vertellers, al schreven dezen misschien niet allen volgens het aloude stramien. Kenmerk bij uitstek was van oudsher, toen en nu, dat de schrijver erin moet slagen niet alleen de aandacht van de lezer te grijpen en te boeien, maar deze tot op het laatst vast te houden.

Onalledaags niveau
Hoewel de IJslandse schrijver Gudbergur Bergsson inmiddels 75 jaar is, reeds een aardige hoeveelheid boeken heeft gepubliceerd, en de laatste decennia is overladen met internationale prijzen, is De Zwaan, uit 1991, zijn eerste boek dat, pas nu in het Nederlands vertaald is, en in september is verschenen. Dat werd wel tijd ook, want een verteller van zijn niveau is inderdaad niet alledaags. Bergssons beeldend vermogen bestaat niet alleen in de verteltrant, maar eveneens in zijn virtuoze taalgebruik vol magie en het gebruik van metaforen.
Dat blijkt al snel als het negenjarige meisje door haar moeder op de bus wordt gezet om de zomermaanden door te brengen op een boerderij, waar ze zal moeten aanpakken; een taakstraf, die de ouders hebben bedacht als reactie op enkele kleine diefstalletjes, die ze heeft gepleegd. Ze hopen dat ze daar, in de natuur met planten en dieren en andere fenomenen, die ze in de eigen omgeving nooit meemaakt, beter het onderscheid leert maken tussen goed en fout. Doch nauwelijks is ze in die omgeving aangekomen, of ze beseft, zodra ze met honden en schapen wordt geconfronteerd, dat ze eigenlijk haar neus ophaalt voor harige dieren. En binnen een etmaal, na de eerste nachtrust, is ze voor haar gevoel al van zichzelf vervreemd en dringt het besef door dat ze eigenlijk liever wilde wonen binnenin een koe, dat dier met die ritmisch zwiepende staart.

Confrontatie
Direct op de eerste bladzijde is het duidelijk dat de lezer een confrontatie moet aangaan met een schrijver, die letterlijk en in overdrachtelijke zin iets te vertellen heeft, maar de lezer wel de ruimte laat om zelf nog weer beelden te construeren, die passen bij datgene wat net aan mededelingen, gevoelsuitingen, wensen en verlangens in fraaie zinnen is voorbijgekomen. De Zwaan is een boek dat niet alleen als verhaal kan worden ondergaan, maar dat nog meer te bieden heeft, als de lezer zich laat verleiden tot participatie: een basisvoorwaarde, die alle kunst van een hoger plan praktisch dient aan te dragen. Dat Bergsson daarin een grootmeester is, blijft het gehele boek door boven elke twijfel verheven. Zo signaleert hij dat het meisje nog niets heeft begrepen van intiem intermenselijk contact en laat hij er geen twijfel over bestaan dat de manier waarop haar een technisch aspect van seksualiteit wordt bijgebracht ongepast is: zonder het geringste zweempje erotiek, en mede daardoor op een onjuist moment op een voor haar verkeerd begeleide manier: zo kan de knecht van de boerderij het niet laten haar, na uitleg over de uiers en de spenen van de koeien, praktisch te informeren over de éénspenige uier, die ‘mannenmelk’ produceert.
Ook dit alles wordt als feitenmateriaal gepresenteerd in een tot in detail beheerst spraakgebruik ― en daar moeten we de in alle opzichten constructieve vertaling van Marcel Otten heel direct in betrekken ― en laat geen ruimte voor een vlucht in de magie.

Introverte emotionaliteit
Anders ligt dat met de fantasieën waarin het meisje vlucht, omdat ze nog teveel nieuws moet verwerken, waarop ze niet is voorbereid, en dat haar leeftijd en het bijbehorende begripsniveau, ook emotioneel, te boven gaat. Mede daarom is ze zo nadrukkelijk ontvankelijk voor de mythe van de zwaan, die in het meer leeft en eertijds zelfs als clairvoyant werd geconsulteerd. Mede doordat ze haar wel degelijk aanwezige emotionaliteit niet de vrije loop laat en zich introvert gedraagt, wordt het verlangen steeds groter naar een ontmoeting met die zwaan ― welke hier symbool staat voor vrijheid, ontsnapping aan het leven van alledag en alles wat daaraan is gerelateerd.
Een roman als deze beleef je hier en daar meer als een film dan als een boek, maar de vindingrijkheid qua taal en stijl laat je toch ook weer beseffen dat je tot reeksen van prachtige zinnen geconstrueerd woordgebruik voor je hebt, en dat de beelden niet alleen in de zinnen en tussen de regels staan, maar dat Gudbergur Bergsson over de bijna magische kracht beschikt, het beeldend vermogen van de lezer te ontketenen, nog weer veel meer dan de meeste andere hedendaagse schrijvers met grote kwaliteiten.

Kanttekeningen
De kritische afstand, die een recensent steeds in acht dient te nemen, dwingt tot nadenken over een dertien regels lang geapostrofeerde alinea waarin Bergsson de gedachten van het meisje letterlijk vertelt, en dat had hij nu juist niet op deze manier moeten doen. Inhoudelijk valt er niets in te brengen tegen de weergave van wat ze voelt, denkt en ondergaat, maar de prachtige taal die de schrijver daarvoor presenteert, is niet die van een negenjarig meisje. Het enige wat daaraan mankeert, is het feit dat hij dit niet zelf vertelt.
De tweede opmerking betreft een vriendelijk, doch zeer dringend, verzoek aan uitgeverij De Geus: bekijk eens, bloedserieus graag, of er in dat oeuvre van Gudbergur Bergsson niet meer is dat voor een Nederlandse editie in aanmerking komt. De auteur heeft ook poëzie en verhalenbundels op zijn naam staan. Daar moet eenvoudigweg voldoende bij zijn dat binnen het Nederlandstalige boekenaanbod een grote verrijking zou betekenen. De Zwaan is immers niet een goedgelukte eersteling, doch oneindig veel meer.
__________

Gudbergur Bergsson ― De Zwaan. Roman, uit het IJslands vertaald door Marcel Otten. 220 pag., gebonden met stofomslag. De Geus, Breda, september 2007; ISBN 978-90-445-0935-9. Prijs € 19,90.

De Nederlandse minister voor Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, Ronald Plasterk, verdient vanuit elke democratisch denkende stroming steun te krijgen voor zijn plan, het omstreden boek van Adolf Hitler uit 1924, met de titel Mein Kampf vrij te geven. Hij eist dat terecht, en voor hem zijn er al tientallen jaren in Nederland tal van prominente stemmen opgegaan die hetzelfde steeds opnieuw hebben geëist. Het feit dat het bij het boek in kwestie gaat om het minst rabiate geschrift van Hitler, bewijst al dat het bij het bestaande verbod — niet alleen in Nederland, maar ook elders, en niet in de laatste plaats eveneens om de Bondsrepubliek Duitsland — om een symbool gaat, en precies is iets dat niet zou mogen: symbolen mogen geen grotere waarde toebemeten krijgen dan datgene wat in de Nederlandse grondwet is verankerd.

Walter Jens, voormalig profesor voor retorica en klassieke filologie aan de universiteit van Tübingen — en langjarig schrijver over tal van uiteenlopende onderwerpen, alsmede literatuurhistoricus en -criticus, en niet in de laatste plaats hoofdredacteur van de nieuwste editie van

Dat de eis van de Nederlandse minister nu wordt geuit, komt ongetwijfeld mede als gevolg dat fractievoorzitter Geert Wilders, van de zich Partij voor de Vrijheid noemende stroming in de Tweede Kamer van het Nederlandse Parlement, een verbod van de Koran heeft geëist, omdat hij van mening is dat hij dat boek met de genoemde Hitler-schriftuur op één lijn kan stellen. Dat hij zichzelf en zijn partij daarmee niet alleen uitzonderlijk belachelijk heeft gemaakt, maar eveneens voor de zoveelste keer heeft bewezen dat hij niet het geringste historisch besef heeft, is een nog veel grotere blamage — vooral in het buitenland, voor de politieke reputatie van het eens als uiterst tolerant geldende Nederland — dan die vreselijk populistische Pim Fortuyn ooit is geweest. Maar juist over deze Geert Wilders — nomen est omen — hoor je in de buurlanden nauwelijks iets.

De Koran met

De foto van Walter Jens is mij reeds jaren geleden beschikbaar gesteld door Kindler-Verlag; de andere afbeeldingen zijn afkomstig uit het publieke domein.

Op 6 september 2007, heden dus, is de Italiaanse tenor Luciano Pavarotti op bijna 72-jarige leeftijd in zijn geboorteplaats Modena overleden. Hij was een zwaar overschatte Italiaanse zanger, die handig inspeelde op het volstrekt kritiekloze massapubliek dat geen oren èn geen ogen heeft.  De daverende gekte van hyperbolen en superlatieven wordt nogmaals in alle kranten, bladen en andersoortige publicatiemedia uitgestort. Helaas berust veel daarvan niet op eigen waarneming, maar wordt het meeste maar al te graag nagerateld, omdat er van die mooie woorden in voorkomen, die de indruk maken dat men enige kijk op of oren naar het thema in kwestie heeft.
En die status van halfgod, met wie de hele wereld wegliep, is ook weer zo extreem overdreven: ik ken alleen mensen met heel goede oren, en onder hen bevindt zich niemand die bijzonder onder de indruk was. Zelf liep ik ook niet met maar wel voor hem weg, omdat ik dat onderliggende hysterische element in die stem, dat alle eventuele nog aanwezige kwaliteiten hevig overwoekerde, al decennialang niet kon verdragen. Oudere opnamen laten een nog redelijk frisse stem horen, waarvan je zeker mag zeggen dat deze indertijd kwaliteiten, grote kwaliteiten, bezat, maar — ongetwijfeld mede door de volstrekte idiotie van de massa — is de man tot een instituut geworden dat zich alleen maar hoefde vertonen; wat hij vocaal eventueel nog kon, was mede door die van tevoren uitgerolde rode loper, naar het tweede plan verschoven, zo niet nog verder onderop de ladder. Dat heeft ertoe geleid dat de man — zoals zovelen in de wereld van de kunsten en het amusement — is gaan fungeren, voor al die toehoorders en toeschouwers, als het belletje van Ivan Pavlov voor zijn experimenten met de hondjes. Miljoenen zijn, al dan niet letterlijk, gaan kwijlen als geconditioneerde reflex op het horen en/of lezen van de naam Pavarotti. Weerzinwekkend!
Even — dat wil zeggen zolang de manipulerende managers hun zin weten door te drijven — zullen we een hausse beleven in de gedenkprogramma's op radio en televisie en eveneens in de kunstbijlagen van alle zichzelf respecterende printmedia, en ook dat weer tot walgens toe, en ook de verkoop van geluids- en beelddragers zal een aardige tijd tot grote hoogte worden opgezweept, tot meerdere glorie van de fabrikanten ervan en mede van de erven van de zanger in kwestie. Gestadig zal het allemaal na enige tijd wegebben, vooral als de extreem manipulatieve reclamemanagers erin zullen slagen een andere stem, die het in principe niet onaardig doet, zodanig in het middelpunt te stellen dat de 'luisterende' men opnieuw massaal zal geloven te maken te hebben met een nieuwe uitzonderlijke Groot-Mogol van het belcanto.
De wereld wil bedrogen worden.
__________
Afbeelding: Luciano Pavarotti — Bronzen borstbeeld uit 1987 door Serge Mangin.

De componist
Manuel de Falla studeerde vanaf zijn veertiende jaar aan de Hogeschool voor Muziek van Madrid: piano bij José Tragó (1857-1934) en compositie bij Felipe Pedrel (1841-1922). Aan deze leermeester is het te danken dat de jongeman steeds meer gïnteresseerd is geraakt in de oorspronkelijke muziek van Spanje en dan met name die van Andalusië, waarvan de invloed later in zijn gehele oeuvre zal blijven doorklinken.

____________ 

Afbeeldingen:
1. Manuel de Falla, getekend door Tonny Groenhuysen, Buitenpost, 1997. Collectie Heinz Wallisch.
2. Claude Debussy, getekend door Jarko Aikens, Groningen, 1984. Collectie Heinz Wallisch.

Zaterdag 21 juli 's avonds tussen 20:00 uur en 22:00 uur wordt opnieuw een concert in het kader van de Proms gegeven in de Albert Hall te Londen en rechtstreeks door BBC Radio 3 uitgezonden. Vier werken staan op het programma, waarvan het gedeelte na de pauze bestaat in twee composities van Gabriel Fauré (1845-1924): als eerste de Cantique de Jean Racine (1639-1699), geomponeerd in 1864, en tot besluit het veel geroemde en eveneens, vanwege de honingzoete elementen, kritisch bejegende Requiem uit 1884. Direct voor de pauze zal het Celloconcert nummer 1, uit 1872, van Camille Saint-Saëns (1835-1921) klinken met solistische medewerking van Steven Isserlis. Het concert wordt geopend met de Prélude à l'après-midi d'un faun van Claude Debussy (1862-1918), geschreven in 1894. Daarover hebben ik in de verzameling cultuurberichten van rond 1900 in het cultuurweblog All art is quite useless meer dan eens bericht; het meest uitgebreid hebben ik dat gedaan op maandag 26 februari van dit jaar, met een relatief omvangrijke toelichting. (Die zit onder dat woord.)
De uitvoerenden van het concert op zaterdag zijn — naast de reeds genoemde cellist — het BBC National Orchestra of Wales, onder leiding van Thierry Fischer. Datzelfde ensemble geeft ook acte de présence in de drie andere werken. In de beide stukken van Fauré zullen de instrumentalisten worden bijgestaan door het BBC National Chorus of Wales, het National Youth Choir of Wales en de solisten William Dutton, treble (jongensopraan) en Russel Braun, bariton.
________
Afbeelding: De cellist Steven Isserlis.