Zaterdag 21 juli 's avonds tussen 20:00 uur en 22:00 uur wordt opnieuw een concert in het kader van de Proms gegeven in de Albert Hall te Londen en rechtstreeks door BBC Radio 3 uitgezonden. Vier werken staan op het programma, waarvan het gedeelte na de pauze bestaat in twee composities van Gabriel Fauré (1845-1924): als eerste de Cantique de Jean Racine (1639-1699), geomponeerd in 1864, en tot besluit het veel geroemde en eveneens, vanwege de honingzoete elementen, kritisch bejegende Requiem uit 1884. Direct voor de pauze zal het Celloconcert nummer 1, uit 1872, van Camille Saint-Saëns (1835-1921) klinken met solistische medewerking van Steven Isserlis. Het concert wordt geopend met de Prélude à l'après-midi d'un faun van Claude Debussy (1862-1918), geschreven in 1894. Daarover hebben ik in de verzameling cultuurberichten van rond 1900 in het cultuurweblog All art is quite useless meer dan eens bericht; het meest uitgebreid hebben ik dat gedaan op maandag 26 februari van dit jaar, met een relatief omvangrijke toelichting. (Die zit onder dat woord.)
De uitvoerenden van het concert op zaterdag zijn — naast de reeds genoemde cellist — het BBC National Orchestra of Wales, onder leiding van Thierry Fischer. Datzelfde ensemble geeft ook acte de présence in de drie andere werken. In de beide stukken van Fauré zullen de instrumentalisten worden bijgestaan door het BBC National Chorus of Wales, het National Youth Choir of Wales en de solisten William Dutton, treble (jongensopraan) en Russel Braun, bariton.
________
Afbeelding: De cellist Steven Isserlis. 

Op woensdag 11 juli 2007, tussen 22:30 uur en 23:15 uur wordt door de Duitse zendgemachtigde Westdeutscher Rundfunk de film Hauptsache Liebe gepresenteerd in de reeks Menschen hautnah. Daarin vertellen enkele betrokkenen over de dagelijkse praktijk van hun leven zonder seks. Drie voorbeelden worden in even zovele filmpjes voorgesteld.
Karl en Brigitte, die inmiddels vijftien jaar samen zijn, waren zo'n tien jaar geleden op Gran Canaria voor het laatst seksueel intiem, maar nu bepalen heel andere waarden bij hen de waarde van hun relatie: lekker eten bij voorbeeld. Toen Karl enige tijd geleden, terwijl ze samen in bed lagen, de vraag stelde: "Zullen we wippen?", hebben beiden daar hard om kunnen lachen, omdat dit fenomeen al lang niet meer aan de orde is.
Ook het jonge paar dat bestaat uit Christina en Thorsten 'doen het' niet met elkaar: zij wil dat niet en hij dringt niet aan. Bij hen is het bestaan zonder seks heel langzaam hun leven binnengeslopen. De plaats daarvan is nu door de zachte massage in Thailandse stijl ingenomen.
En dan is er nog Verena, die zich in haar ruime woning ook volkomen heeft ingericht op een bestaan zonder die bewuste lichamelijke uiting van liefde. Haar tweepersoons bed deelt ze dan ook alleen nog met de beide honden , die ze ook gemakkelijker kan belonen, zonder dat die daaraan de gedachte naar meer en iets anders koppelen. De onmetelijke wensen die mannen koesteren als ze eenmaal bloed hebben geproefd, wenst ze niet.

Mensen uit de praktijk
In de film van Wolfgang Minder, die al eerder in november door dezelfde zender werd voorgesteld, worden drie voorbeelden aangehaald voor wat een nieuwe trend lijkt te worden. Onderzoekers zijn van mening dat ook in vaste relaties de seksuele activiteiten aan belangrijkheid inboeten. Maar dan dringt zich volgens de maker van de film de vraag op of dat wel kan bestaan: liefde zonder seks? En niet alleen dat vraagt hij zich af, maar eveneens of hierin wellicht latente stoornissen een rol spelen, of is het misschien de overbelasting binnen het maatschappelijke gebeuren dat deze trend veroorzaakt? Maar misschien spelen angsten voor Grote Gevoelens ook wel een rol. In ieder geval toont de filmmaker heel direct betrokkenen, die hun positie verklaren en deze ook ten volle ondersteunen.
De film wordt op vrijdag 13 juli, 's middags tussen 14:15 uur en 15:00 uur nog een keer uitgezonden.

De anticlimax van het Hippokratische denken en handelen
“Een medisch complot”, luidde volgens de Volkskrant de voorlopige conclusie van het snel vorderende onderzoek naar de bomauto’s in Groot-Brittannië. Het is, vanzelfsprekend, geen medisch complot maar een complot van een aantal medici, hetgeen een heel wat meer dan gradueel verschil inhoudt, maar waardoor menigeen al direct op het verkeerde spoor wordt gezet, en vooral politici, die voor hun zelden direct geuite, maar subliminaal gistende, hunkering zoeken naar bevrediging van hun door perversiteit gestuurde machtsstreven ingegeven wensen en verlangens, welke zijn gedeformeerd tot een absolutistisch Willen.

Medische gladiatoren
De Londense Times meldde dat een leider van Al-Kaida verleden week in Irak ― met een variant op de gladiatoren in de arena, die de Romeinse keizer in zijn loge toeriepen: “Zij, die gaan sterven, groeten u” ― had aangekondigd: ”those who cure you, will kill you.”
Achteraf steken onder meer verbijstering, ongeloof, verdriet en woede de kop op, en de meeste elementen van dat nogal willekeurige conglomeraat aan extraverte emoties zijn niet alleen invoelbaar, maar liggen zelfs voor de hand. Zolang men alleen passief van iets weet heeft, is een bedreiging minder erg dan wanneer het in de eigen straat of op een andere verdieping van de eigen woontoren geschiedt, om maar te zwijgen van de eigen woning of de directe werksituatie.
“Het is schrikken als zelfs medici terrorist kunnen zijn”, kopte de Volkskrant. Hoe juist die vaststelling ook mag zijn, een nare bijsmaak heeft zo’n zin toch, vooral omdat deze ongetwijfeld is opgetekend uit de mond van andere medici, die weliswaar terecht geschokt zijn, maar toch vraag je je af hoeveel deze mensen, al dan niet (nog) bewust, weten over de geschiedenis van het eigen vak. Is de naam Josef Mengele (1911-1979) voor hen een begrip, of is die zo onlosmakelijk verbonden met het nazibeulendom, dat men, uit angst en afweer, vergeet dat deze Engel des Doods een gekwalificeerd arts was.

Neurenbergse artsenprocessen
En wie meent dat Mengele een op zichzelf staand fenomeen is geweest binnen de geschiedenis van extreem abjecte ontsporingen binnen de kongsi der witjassen, moet dan maar eens een poging ondernemen om (iets van) de documenten van het Neurenbergse artsenproces [1] te lezen, misschien dat dan het besef eindelijk doordringt dat deze vergaande onmenselijkheid, en de daaraan gekoppelde wil tot ontmenselijking van de slachtoffers, binnen de bewuste beroepsgroep altijd bij een aantal individuen heeft bestaan, uiteraard ook in onze dagen.
Wil iemand beweren dat na de tweede oorlog aan de witgejaste barbaarsheid een einde is gekomen? Laten we de experimenteerbeluste afsplitsingen van het Beest uit de Afgrond achter het IJzeren Gordijn en in de folterkamers van Pinochet en andere monsters zonder waarde niet vergeten, die gemartelde gevangenen onderzochten en vaststelden dat ze nog wel wat zouden kunnen doorstaan, omdat het bloedverlies relatief gering was, zoals eveneens te lezen valt in de documentatie die is bewaard in het thans museale concentratiekamp Natzweiler.

Perversie van het denken en handelen
En wat te denken van de Mengeles van vandaag, die hun experimenten op weerloze dieren uitvoeren met exact dezelfde argumentatie als die kamparts bezigde: om de mensheid vooruit te helpen. Bij Mengele ging het om het Arische ras, in het huidige gebeuren gaat het om hen die de benodigde spie voor het resultaat van die proeven kunnen ophoesten.
De lafhartige politici, die overal ter wereld weigeren, deze geest van Mengele een halt toe te roepen, hebben zich tot medeplichtigen gemaakt binnen dit kader, dat ons niet alleen de verwrongen tronie toont van de perversie van het denken, maar verantwoordelijk is voor hoge aantallen van mismaakte en gemartelde dieren, die na behandeling door de witjassen in kwestie op de lijkenberg worden afgelegd. Zolang deze mentaliteit, actief dan wel passief, wordt ondersteund vanuit de machtscentra waar ook ter wereld, mag niemand zich verbazen over de gedegenereerdheid van, al dan niet georganiseerde, artsen, die enerzijds mensen willen genezen, maar aan de andere kant nauwelijks de hand hoeven om te draaien voor een massaal doden.

Politieke gevolgen
In Groot-Brittannië, dat met één openbare camera op veertien burgers reeds een politiestaat is, zal men wel weer alles uit de kasten trekken wat men aan monsterlijks koestert om nog meer rechten van de burgers in te perken: een hobby van niet alleen een toenmalige robot genaamd Maggie Thatcher, die zo haar vadercomplex moest afreageren, maar tevens van de grote leugenaar Blair, die nu via een gelegitimeerd papendom in de hemel hoopt te komen.
En dan is er nog de door extreme rancune gedreven, en door het fenomeen Terrorisme bezeten, Minister van Binnenlandse Zaken in het nieuwe Mofrika, Wolfgang Schäuble, die nu vergaande voorbereidingen treft voor de oprichting van een nieuwe ― eerst Duitse en dan vanzelfsprekend Europese ― Gestapo, die met meer middelen en macht zal worden uitgerust dan Himmler, met al zijn collega’s en concurrenten, ooit heeft gehad. De, op basis van elke denkbare willekeur, als verdachte aangemerkte moet in de optiek van deze Schäuble zijn onschuld maar bewijzen, en deze lafhartigheidsbekleder wil ook dat computers van alle burgers zonder hun medeweten kunnen worden doorzocht: Die totale Überwachung. En wie denkt dat zo’n, na een ernstig trauma onbehandelde, Schäuble dan tevreden zal zijn, is of heel naïef of totaal onverschillig.
Het zou duidelijk moeten zijn: of je nu door een dolgedraaide medicus wordt ‘gebeten’ of door een perverse politicus, het resultaat zal geen grote verschillen vertonen.

De Kwadratuur van het Niets
Wie mocht hopen of verwachten dat de opperste baas van Schäuble, de tot vol-continu producerende clichéfabriek omgebouwde, geïncarneerde walvistraan genaamd Angela Merkel ― die drie decennia geleden reeds als Angie juichend in de Heer door de Rolling Stones was aangekondigd ― ook maar het geringste onderneemt om de doldrieste dwaasheid van haar mini-ster te relativeren, heeft het goed mis. Zij heeft het veel te druk met zich te laten toejuichen door glunderende sjeiks en G8-ers, alsmede door alle andere, Europese regeringsleiders. En dat alleen vanwege haar volstrekt nietszeggende, uit oneindige leeghoofdigheid voortspruitende, gemeenplaatsen.
De gevaarlijkst denkbare waanzin borrelt niet alleen maar in het Witte Kremlin nummer 10.
__________

[1] Medizin ohne Menschlichkeit ― Dokumente des Nürnberger Ärzteprozesses. Herausgegeben von Alexander Mitscherlich und Fred Mielke. Frankfurt am Main, 1960, daarna tal van herdrukken. Fischer Taschenbücher.
___________
Afbeeldingen: 1. De kamparts van Birkenau: Josef Mengele. 2. Tony Blair, net PM-af van Groot-Brittannië. 3. Wolfgang Schäuble — bezeten van terrorisme. 4. Angela Merkel, Kanzlerin der Bundesrepublik Deutschland.

Roman van een drukke Engelsman 
Woensdag 27 juni, tussen 20:50 uur en 22:30 uur presenteert het tweede Belgische Nederlandstalige televisienet, genaamd Canvas, de speelfilm The Quiet American uit 2002. Dit is een oorlogsdrama van regisseur Phillip Noyce (geb. 1950), gerealiseerd als Amerikaans-Duits-Australische co-productie. Het draaiboek van Christopher Hampton is ontleend aan de roman met dezelfde titel uit 1955 van Graham Greene (1904-1991), een boek dat al eerder werd verfilmd door Joseph L. Mankiewicz in 1958. Het zou aardig geweest zijn deze beide versies na elkaar uit te zenden, in een weekeinde, of laat op de avond van vrijdag of zaterdag. Niet alleen kun je de verschillen in aanpak door de beide regisseurs zien, ook de tijdfactor ― er zit bijna een halve eeuw tussen de beide versies ― zal zeker een rol spelen.
Over rollen spelen gesproken: Michael Caine vertolkt de hoofdrol, van de Britse journalist Thomas Fowler die in het verre Vietnam van nu ruim een halve eeuw geleden, een relatief rustig leven leidt samen met een vriendin. Maar tijdens de ‘strubbelingen’ van het Franse leger met de Viet-Minh, beleeft hij mee hoe een stille Amerikaan, Alden Pyle,  ― in de film is dat Brendan Fraser ― economische hulp voor een derde werkzame kracht binnen het gehele gebeuren in banen leidt, hetgeen binnen niet al te lange tijd een misrekening van de eerste orde zal blijken, doordat het eindigt in, jawel nog weer meer bloedvergieten.

Verteller-functie
De journalist, die in de roman de figuur van de verteller vertolkt, kan nu niet meer aan de kant blijven staan en dat alles alleen maar observeren. Als hij zich ermee gaat bemoeien, is dat voor de politie van Vietnam, en tegelijkertijd voor hemzelf toch ook, een suspecte inmenging, omdat die stille Amerikaan hem zijn Annamitische maitresse ― Phuong, gespeeld door Do Thi Hai ― afhandig heeft gemaakt. Een driehoeksrelatie, zoals die niet alleen in de literatuur, en derhalve in films, maar ook wel eens in het ware leven voorkomt, en dus als realistisch kan worden aangemerkt.
Volgens kenners, die deze gefilmde versie van het verhaal reeds hebben gezien, heeftde regisseur de valkuil, van het maken van een eventueel relatief oppervlakkige thriller, weten te omzeilen, en heeft hij zich sterker georiënteerd op het handelen op basis van het denken en voelen van de personages in het drama. Het beeldmateriaal over Vietnam is gerealiseerd door de als Azië-specialist te boek staande cameraman Christopher Doyle (geb. 1952).

Superlatieven
Bij het verschijnen van het boek in 1955, verschenen er tal van lovende kritieken in superlatieven. Iets, dat Graham Greene wel vaker in zijn leven is overkomen. Zelfs de Duitse Literatuur-Centurio van de Frankfurter Allgemeine Zeitung, Marcel Reich-Ranicki ― die jarenlang, op het scheurbuik bevorderende gifscherm in de huiskamer, kwartet heeft gespeeld met een eigen achtvoudige Hoofdrol daarin totaal generaal en helemaal alleen voor zichzelf ― vindt dat Graham Greene de beste romanschrijver van de twintigste eeuw is. Nou heeft die man al heel lang moeite met het vinden van een aanvaardbare, brede middenweg met randen links en rechts, en leeft hij qua literatuur-beoordeling vrijwel uitsluitend nog in extremen, en dat mag vanzelfsprekend, zolang het kader maar duidelijk wordt. En vaagheid is iets dat je die Duitse paus nu weer niet kunt verwijten.

De schrijver Graham Greene
Tien jaar na het overlijden van auteur Graham Greene is er een nieuwe biografie verschenen, geschreven door Ulrich Greiwe [1], met de uitnodigende titel Graham Greene und der Rreichtum des Lebens.
En of hij nu de beste romanschrijver van de vorige eeuw was, of iemand die op de bovenste plank van de verhalende literatuur thuishoort, is minder interessant dan het gegeven dat Greene regelmatig zijn stem heeft laten horen als hij meende dat de situatie dat vereiste of provoceerde. Dat is hij tot op het laatst van zijn leven blijven doen, ook toen hij eenmaal in Zuid-Frankrijk woonde en daar misstanden signaleerde en daarover de openbaarheid zocht.
Na het overlijden van Graham Greene in 1994 vonden degenen, die het inventariseren van zijn drie woningen ― één in Parijs, één op Capri en één in Antibes ― op zich hadden genomen, in laden, kasten en boekenrekken zo’n vijfhonderd exemplaren van boeken, die door de auteurs van overal ter wereld van een opdracht voor Greene waren voorzien. En of al die opdrachten nu van harte kwamen of als cliché werden geuit, het geeft wel aan dat vele collega's van Graham Greene, ook in de verre uithoeken van deze aardbol, zich bewust waren van het belang van deze man in de literatuur of in het bedrijf dat zich met dit thema als marktpotentieel bezighoudt.

Amalgaam
Ulrich Greiwe stelt terecht dat veel van Graham Greene’s boeken vaak heftige discussies hebben veroorzaakt, doordat de auteur niet schuwde een amalgaam te presenteren van avontuur en spanning, seksualiteit en godsdienst, criminaliteit en andersoortige elementen, die doorgaans een minder omstreden plaats innemen binnen de zogeheten thrillercultuur.
Thans, ruim tien jaar na het overlijden van de successchrijver, want ― ondanks, of mede dankzij, de sensatie die sommige van zijn boeken hebben veroorzaakt ― hij heeft een lezersschare van vele miljoenen weten te realiseren. En niet zelden belandden zijn boeken op de Index (de Lijst van Verboden Literatuur, opgesteld door ‘Rome’). Maar toen Graham Greene eens op audiëntie bij de (toenmalige) paus (Paulus VI), meldde deze hem nog het meest te hebben genoten van The Power and the Glory. Fijntjes wees de schrijver die goedheiligman erop dat dit boek op de Index stond, doch die vond dat helemaal niet zo’n zaak van groot belang.
Dat die elementen uit de dagelijkse werkelijkheid niet voor iedereen even gemakkelijk te slikken vielen, ligt voor de hand. Preutse lezers protesteerden heftig of wendden zich van Graham Greene af, anderen zagen juist een goede, katholieke schrijver in hem.

Uitersten
Het zijn dan ook de uitersten, niet alleen in het gepubliceerde, maar ook in de reacties daarop, die voor steeds verdere inkleuring van de schrijver, de persoon en zijn plaats in de wereldliteratuur hebben gezorgd. Hoewel zijn romans veelvuldig zijn afgedaan als amusementsliteratuur, staat daar lijnrecht tegenover dat de schrijver veelvuldig kandidaat voor de Nobelprijs is geweest. Opvallend is ook dat één van zijn biografen de persoon Graham Greene, ondanks zijn vele affaires met vrouwen ― of toch juist als gevolg daarvan? ― als homoseksueel heeft ingeschaald. En dan de werkzaamheid die Greene aan de dag heeft gelegd als spion, al was die openbaarheid aangaande dit thema tijdens de bewuste periode wellicht minder dan later. Adepten van de schrijver vinden dat het iets is dat we allen moeten laten rusten. Een vriend, die jarenlang met Greene de wereld heeft bereisd, laat echter weten, dat men hem nooit werkelijk kon vertrouwen.
Ulrich Greiwe heeft al die elementen in de juiste dosering verwerkt en is zo tot een boeiend en onderhoudend boek gekomen dat evenzeer de ziel van de schrijver Graham Greene blijkt te zoeken als deze zelf ― in zijn, hier en daar uitbundige, beschrijvingen van het menselijk doen en laten binnen zijn vertelkunst ― op zoek was naar het ware wezen achter al die figuren in zijn romans.
Dat deze biografie een zeer aanbevelenwaardig boek is, hoef ik dan ook niet meer gedetailleerd uiteen te zetten.
__________

Ulrich Greiwe: Graham Greene und der Reichtum des Lebens.216 pag., met 26 foto’s, paperback in de reeks dtv-premium (24417); Deutscher Taschenbuch Verlag, München, 2005; ISBN 3-423-24417-8. Prijs € 15,― (alleen in de gehele BRD en in Nederland bij Boekhandel Die Weisse Rose te Amsterdam).

__________
Afbeeldingen
1. Regisseur Phillip Noyce.
2. Fotograaf Christopher Doyle.
3. De Übervater en Papst van de Duitse literatuurkritiek Marcel Reich-Ranicki. Foto uit 2007.
4. Penguin-editie uit 1962 van de roman The Quiet American.
5. Pocket-editie uit 1961 van de roman een Nederlandse reeks Engelstalge pockets van uitgeverij William Heinemann/Nederland, The Hague
6. Graham Greene als 83-jarige.
7. Voorzijde van de biografie van Ulrich Greiwe over Graham Greene.

Communicatie met pen en inkt
Het Brievenwerk van de dichter Johann Wolfgang von Goethe neemt een bijzondere plaats in diens complete oeuvre in. Ruim vijftig banden van de in totaal 143 delen tellende Sophien-Ausgabe worden ingenomen door brieven van en aan Goethe, zoals die tot op dat moment bekend waren. Een deel van de briefwisseling tussen Goethe en zijn zoon August (1789-1830) is daarin te vinden, doch pas sedert het voorjaar van 2005 is de complete correspondentie tussen vader en zoon beschikbaar, als separate editie, voorzien van een uitgebreid commentaar.

Enorm archief
“Brieven behoren tot de belangrijkste monumenten, die de mens als eenling kan maken,” schreef Goethe in 1805. Literatuuronderzoeker en lexicograaf Gero von Wilpert begint het artikel Brieven in zijn omvangrijke, eendelige Goethe-Lexikon uit 1998 met dat citaat. Dan vervolgt hij met de vaststelling dat Goethe, als menselijk wezen uit een periode die hij omschrijft als het “vortelekommunikative Briefeschreibezeitalter”, een enorm archief aan ontvangen brieven heeft nagelaten, en daarnaast het aanzienlijke aantal van 14.300 door hemzelf geschreven brieven en ontwerpen daarvoor in diverse soorten, stijlen en toonaarden, in het Duits, Frans en Engels.

Goethe en Schiller
In het (derde) deel Prosaschriften van het standaardwerk Goethe-Handbuch wordt een ruim artikel gewijd aan Goethe als brievenschrijver in het algemeen met daarin twee zwaartepunten: de correspondentie die hij onderhield met Friedrich von Schiller (1759-1805), en die met de componist Carl Friedrich Zelter (1758-1832). Voor geïnteresseerden in deze materie is het een zeer aanbevelenswaardig artikel, omdat het veel wetenswaardigs biedt omtrent de brievenschrijver Goethe en eveneens in niet geringe mate over diens correspondenten.
De briefwisseling met — collega en somtijds toch ook wel als tegenstrever ervaren — Schiller is ongetwijfeld één van de bekendste verzamelingen van schriftelijke uitwisseling in het oeuvre van Goethe en tevens in dat van Schiller. Daarvan is enkele jaren geleden een nieuwe editie verschenen bij Insel Verlag, waar ook al een eerdere versie is uitgekomen, als gebonden boek, later in twee pockets, en uiteindelijk in één Insel-pocket van 1.100 bladzijden.

Vader en zoon
(Julius) August (Walther) was het enige, in leven gebleven kind van de vijf, die Goethe samen met Christiane Vulpius had. Bovendien was August de eerstgeboren zoon van de dichtervorst. Deze August vormt het klassieke voorbeeld van de zoon, die onder de al te drukkende ‘aanwezigheid’ van een overmachtige vader te lijden heeft gehad, en er maar niet in slaagde, te voldoen aan alle eisen, die papa al dan niet openlijk stelde. Niet alleen nam zoonlief zijn vader steeds meer (juridisch) werk uit handen, hij vertegenwoordigde of verving senior ook veelvuldig bij officiële gelegenheden. Toen de moeder stierf, stond August zijn vader in alle opzichten bij: als helper, raadgever en als het enige houvast temidden van de verwarring.

De correspondentie
Deze, in menig opzicht fascinerende, verzameling van 649 brieven die van 1793 tot 1830 tussen vader en zoon Goethe zijn gewisseld, beslaat een duizend tekstpa gina’s die zijn bijeengebracht in de eerste van de twee banden beslaande uitgave. Het commentaar daarop vergt in de tweede band zo’n 550 bladzijden, waarna er nog eens 200 pagina’s zijn ingeruimd voor het alfabetische register met persoons- en plaatsnamen, belangrijke gebouwen, titels van toneelstukken en beeldhouwwerken.
Reisbeschrijvingen en andere belevenissen vinden evenzeer hun weerslag in deze correspondentie als de banale alledaagsheid. Verzoeken werden gedaan om toezending van bepaalde delicatessen of fruit, hetgeen in die tijd zeker geen alledaagsheid was.

Dominante vader
Hoewel de verwijzingen in Augusts brieven naar het oeuvre van papa enerzijds van veelbelezenheid en bewondering getuigen, blijkt daarin tevens een gevoelsmatig al te grote afhankelijkheid van de Übervater. De bundeling van al deze brieven zou er in wezen toe moeten bijdragen dat één en ander in het Goethe-beeld — zoals dat geruime tijd standaard is geweest, maar waaraan al eerder in een andere context is geschaafd door Berkeley-professor Daniel Wilson, die een paar zaken in het juiste licht heeft geplaatst — wordt bijgesteld.
Dat August von Goethe zo graag door zijn vader op werkelijke waarde wilde worden geschat, moge blijken uit het slot van zijn brief van 5 april 1817: ”Gedenken Sie freundlich Ihres stets gehorsamen und Sie unendlich liebenden Sohnes.”
Geheel onverwacht stierf August von Goethe op 27 oktober 1830 te Rome. De inmiddels hoogbejaarde dichter vernam dit pas op 10 november; hij was toen reeds 81 jaar.


Goethe’s Briefwechsel mit seinem Sohn August.
Herausgegeben von Gerlinde Ulm Sanford.
Band I: Text. XXVIII + 1010 pagina’s, geb.;
Band II: Kommentar und Register. 724 pag.,
doorgenummerd na deel I, eveneens geb.
2 delen samen in kartonnen doos.
Verlag Hermann Böhlaus Nachfolger
Weimar, 2005, ISBN 3-7400-1200-5.

Afbeeldingen:
1. August von Goethe.
2. Voorzijde Goethe Handbuch (deel 3: Prosaschiften).
3. Friedrich von Schiller, kopie naar A. Graff.
4. Johann Wolfgang von Goethe in 1828, portret door Joseph Stieler (1781-1851).
5. Voorplat tekstdeel Briefwechsel.

Jonge jaren en studie
Op 9 november 1905 werd Erika Mann geboren als dochter van de Tovenaar Thomas  Mann en diens eega Katja Pringsheim. Ze begon een carrière als journaliste en actrice, beroepen waarin ze nogal succesvol was. Al snel na haar studie aan een theateracademie kreeg ze in Berlijn en Bremen een engagement. Begin 1933 stichtte ze — samen met Therese Giehse — in München het cabaret Die Pfeffermühle. Als direct gevolg van de machtovername door de nationaal-socialisten, eind januari van datzelfde jaar, begaf ze zich met het hele gezelschap in ballingschap, onder meer in Amsterdam.

Huwelijk met W.H. Auden
In 1935 trad Erika Mann in het huwelijk met de Engelse dichter Wystan Hugh Auden, en vanaf 1936 leefde ze voornamelijk in de VS, waar ze in haar onderhoud voorzag door voordrachten en publicaties. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werkte ze voor het Duitse programma van de BBC en was ze daarnaast oorlogsverslaggever voor de Geallieerden. Samen met haar ouders keerde ze in 1952 terug naar Europa, waar ze zich in Kilsberg bij Zürich hebben gevestigd.

Vooral auteur
Na het overlijden van vader Thomas Mann in 1955 heeft ze diens nalatenschap beheerd. Daarnaast bleef ze actief als schrijfster van verhalen, jeugdliteratuur, biografieën en essays. Erika Mann is in augustus 1969 overleden. 
In 1940 was haar boek The Lights Go Down. Middletown – Nazi Version in Londen en New York uitgekomen. Het was weliswaar in het Duits geschreven, maar door de met Erika Mann bevriende auteur Maurice Samuel in het Engels vertaald. Helaas is het originele manuscript verloren gegaan, en zo moest er voor de eerste Duitse editie, die dus in pas in de eenentwintigste eeuw werd gerealiseerd, worden 'terugvertaald'.

Duisternis in momentopnamen
Tien episoden vormen samen het boek Wenn die Lichter ausgehen, met daarin alledaagse lotgevallen van het leven in de beginjaren van het nazidom. Centraal thema vormt het vrijwel ongemerkt sluipende gi van de nazi-ideologie, die ook het denken en doen van in principe fatsoenlijke burgers onherstelbaar aantast, met alle, zeer diverse, noodlottige gevolgen vandien. Erika Mann laat in de korte en bondige, maar zeker niet oppervlakkige, momentopnamen zien hoe tal van — op zichzelf onbeduidende — details samengevoegd de levens van deverschillende protagonisten in een pijnlijke groteske doen omslaan. Het principe van de Hoop (op de Weldaden van de Führer) verdringt langzaam, doch onomkeerbaar, alle vormen van medemenselijkheid.
__________
Erika Mann: Wenn die Lichter ausgehen — Geschichten aus dem Dritten Reich. 316 pag., geb., Rowohlt Verlag, Reinbek bei Hamurg, ISBN 3-498-04496-6.
__________
Afbeeldingen: 1. Erika en Thomas Mann. 2. Erika Mann. 3. Voorzijde van het stofomslag van het boek in kwestie.

Een erezaak
De Duits-Franse televisiezender voor culturele zaken, Arte, biedt in de nacht van woensdag 20 op donderdag 21 juni, vanaf 01:00 uur de mogelijkheid om kennis te nemen van de eerste speelfilm, die in Armenië is gerealiseerd, en wel in 1926. Het gaat om Namous, die de Franse titel L'Honneur heeft gekregen. Het is een zogeheten zwijgende film van Hamo Bek-Nazarov (1891-1965) , die tevens het draaiboek heeft geschreven, en daarvoor de gelijknamige roman van Alexandre Chirvanzadé uit 1885 heeft gebruikt. Verantwoordelijk voor de beelden is ene S. Zaboziaev, en de muziek is gecomponeerd door Anahit Simonian. Producent is M. Garagash; de film is een productie van Armenkino en Gosknoprom Gruzii.

Andere namen
Veertien acteursnamen worden genoemd, zonder verwijzing naar hun rollen. Aan dertien van die familienamen kun je zien dat het om Armeniërs moet gaan, omdat al die namen op –jan eindigen, al worden ze in de persmededelingen van Arte op de yankenmanier gespeld: -yan.
Altijd als u een naam tegenkomt, die als laatste lettergreep JAN heeft, zoals de componist Aram Chatsjatoerjan, kunt u erom wedden dat u met een Armeniër te maken heeft. De veertiende naam van de spelers is dezelfde als die van de producent.
Doordat we voor u toch al die namen niet aan figuren in de film kunnen koppelen, laten we ze hier maar weg, en verklappen u in plaats daarvan de synopsis.

Het verhaal van de film
Het gezin van de kleermaker Barkhoudar en dat van de pottenbakker Haïro zijn al heel lang met elkaar bevriend, en het ligt dan ook in de lijn van de ontwikkeling, gebaseerd op streng traditionele principes, dat de schone Soussan, dochter van de kleermaker, op een gepast tijdstip in het huwelijk zal treden met Seïran, de zoon van de pottenbakker.  Tussen die twee kinderen heeft zich al geruime tijd een vriendschap ontwikkeld, die echter langzaam maar zeker is overgegaan in wederzijdse liefde. Die beide vaders zijn ervan overtuigd dat de beide kinderen zich naar de wetten der voorvaderlijke traditie zullen voegen en tot de huwelijksdag zullen wachten alvorens elkaar weer te ontmoeten. Maar de hartstochtelijke Seïran omzeilt dat verbod en bezoekt Soussan regelmatig op een geheime plek. Devader van het meisje, die een fanatieke hoeder van de tradities is, wordt getuige van één van die ontmoetingen. Daardoor voelt hij zich onteerd, en daarom verbreekt hij de vriendschap met de pottenbakker, waarna hij zijn dochter uithuwelijkt aan de handelsman Roustam.

Betekenis
De film is van grote betekenis, doordat deze voor het eerst een realistisch beeld schetst van het leven (van toen, uiteraard) in het verdere oosten. Direct nadat de film in de jaren twintig van de vorige eeuw in roulatie is gebracht, beleefde deze een uitzonderlijk succes.
Arte laat in de gegevens weten dat de film 83 minuten duurt en niet zal worden herhaald, hetgeen veelal met bijzondere programma’s wel het gebeurt.

Hoewel het inmiddels op de valreep is, wil ik niet nalaten u te wijzen op een bijzonder interessant programma op BBC Radio 3, getiteld Night Waves, dat woensdagavond tussen 22:45 uur en 23:30 uur zal worden uitgezonden. Hierin kunt u getuige zijn van een gesprek met de (sedert april dit jaar) Amerikaanse schrijver Christopher Hitchens (geb. 1949 te Portsmouth) met die zinderend erotische stem, die niets yankerigs heeft, maar onmiddellijk het land van herkomst verraadt.
Christopher Hitchens treedt in dat programma op om te praten over zijn, ongetwijfeld machtig interessante, boek God is not great: The case against religion. Het was al geruime tijd bekend dat Hitchens een tegenstander is van zoveel, al te veel, dat als vanzelfsprekend wordt aangenomen, en waarvoor niet het gerinste argument aan te voeren valt, behalve dat der volstrekte klakkeloosheid: de monarchie, het bestaan van God, en datgene wat hij beschrijft als “fascisme met een islamitisch gezicht.”

Van kleurloosheid en gebrek aan durf kun je de man niet met enige grond beschuldigen; zo publiceerde hij over één van de meest groteske figuren in de Amerikaanse na-oorlogse geschiedenis, die slechts bestaat uit alle denkbare elementen van weerzinwekkendheid: Henry Kissinger, bevriend met vele staatshoofden en regeringsleiders. Dat is hem niet alleen op veel kritiek en zogenaamde hate-mail komen te staan maar tevens op dreigingen met dood en verderf, doch zoals u weet, gebeurt dat ook al decennia lang over een heel simpele recensie. Ook zijn vurige pleidooien tegen de monarchie als instituut, en de Britse wel heel in het bijzonder, hebben hem niet alleen vrienden en medestanders opgeleverd. Maar zijn argumenten tégen zo'n instituut zijn nadrukkelijk steekhoudend.
Eveneens zette hij de vorige Amerikaanse president, Bill Clinton, in het zonnetje, die immers bij herhaling beweerde nimmer hash te hebben gebruikt. Hitchens, die terzelfder tijd in Oxford studeerde als William Jefferson Clinton, had echter wel meegemaakt dat de Billy Boy de hash niet rookte, maar in het beslag voor de eigen nog te bakken koekjes mengde. Heel typerend voor de jezuïtische dialectiek van meneer Clinton.
Het zou, dat alles in aanmerking genomen, wel eens een interessant driekwart uurtje kunnen worden met deze strijdbare, kleurrijke en zeer intelligente figuur.

David Hume en Adam Smith
In de nacht van dinsdag 19 op woensdag 20 juni kunt u vanaf 00:20 uur op BBC 2 televisie getuige zijn van een gedramatiseerde documentaire van Andrew Marr, getiteld The Age of genius, waarin wordt verteld hoe de filosoof David Hume (1711-1776) en de econoom Adam Smith (1723-1790) er vanaf het midden van de achttiende eeuw in zijn geslaagd de toenmalige, middelmatige provincieplaats Edinburgh op te stuwen tot een zogenoemd intellecueel bolwerk.
David Hume is zowel geboren alsook overleden in deze Schotse plaats, Adam Smith was weliswaar ook een Schot van geboorte, maar nam pas vanaf 1748 een belangrijke plaats in het intellectuele leven van Edinburgh in. Doordat hij twaalf jaar jonger was dan David Hume ligt het voor de hand dat hij door de laatstgenoemde werd beïnvloed in zijn denken en handelen.

Essays van David Hume
In de jaren 1741 en 1742 zijn The Essays Moral, Political and Literary van David Hume voor het eerst gepubliceerd. Vanaf 1903 verschenen ze gebundeld in de reeks The World’s Classics van Oxford University Press Zestig jaar later werd de bestaande versie vervangen en voortgezet in een iets gewijzigde vorm, maar nog steeds met dezelfde titel.
De opvallende veelzijdigheid, die de titel van de bundel suggereert, wordt volledig bewaarheid. In één van die bijdragen pleit Hume voor Liberty of the Press, in een andere spreekt hij de hoop uit dat Politiek moge worden gereduceerd tot een Wetenschap, waarna er een aardige reeks opstellen volgt die zich buigt over de regering, haar oorsprong en vooral ook de daaraan verbonden principes, en daarna met politieke partijen in het algemeen, en, in een aansluitend essay, met dat fenomeen in Great Britain.
Burgerlijke vrijheden, welbespraaktheid, de opkomst van kunsten en wetenschappen ― het kan zo gek niet zijn of David Hume weet er iets zinnigs over te zeggen. Over polygamie en echtscheiding, over handel, geld, rente, neringsziekte, belastingen, over Wonderen, over Bijgeloof en Enthousiasme, maar even opgewekt over Liefde en huwelijk, gierigheid, de Middenperiode van het leven, morele vooroordelen, de onsterfelijkheid van de ziel, en, zeker niet te vergeten, over het schrijven van essays. Kortom, u bent eigenlijk van de wieg tot het graf verzorgd met thema’s, die u ‘onderweg’ kunt tegenkomen. De wijsheid die David Hume u dan met de Inhoud van zijn Essays heeft meegegeven, kan wellicht van pas komen. We wensen het u van harte toe, en drukken u met evenveel overtuiging op dat kloppende orgaan om naar dat docudrama van BBC (Four on) Two te kijken. Het feit dat deze film zo laat wordt uitgezonden, geeft al aan dat het geen product voor de massa is.
Het geheel duurt een uur, wordt in breedbeeld uitgezonden met stereofonisch geluid. Het zou aardig zijn te mogen weten wat de beide protagonisten zelf van zo’n, zeer beknopte, verfilming van hun beider leven en invloeden, zouden denken. Als ze maar hard genoeg in de onsterfelijkheid van de ziel hebben geloofd, is het hun eventueel gegeven over onze schouder mee te kijken.