Een erezaak
De Duits-Franse televisiezender voor culturele zaken, Arte, biedt in de nacht van woensdag 20 op donderdag 21 juni, vanaf 01:00 uur de mogelijkheid om kennis te nemen van de eerste speelfilm, die in Armenië is gerealiseerd, en wel in 1926. Het gaat om Namous, die de Franse titel L'Honneur heeft gekregen. Het is een zogeheten zwijgende film van Hamo Bek-Nazarov (1891-1965) , die tevens het draaiboek heeft geschreven, en daarvoor de gelijknamige roman van Alexandre Chirvanzadé uit 1885 heeft gebruikt. Verantwoordelijk voor de beelden is ene S. Zaboziaev, en de muziek is gecomponeerd door Anahit Simonian. Producent is M. Garagash; de film is een productie van Armenkino en Gosknoprom Gruzii.

Andere namen
Veertien acteursnamen worden genoemd, zonder verwijzing naar hun rollen. Aan dertien van die familienamen kun je zien dat het om Armeniërs moet gaan, omdat al die namen op –jan eindigen, al worden ze in de persmededelingen van Arte op de yankenmanier gespeld: -yan.
Altijd als u een naam tegenkomt, die als laatste lettergreep JAN heeft, zoals de componist Aram Chatsjatoerjan, kunt u erom wedden dat u met een Armeniër te maken heeft. De veertiende naam van de spelers is dezelfde als die van de producent.
Doordat we voor u toch al die namen niet aan figuren in de film kunnen koppelen, laten we ze hier maar weg, en verklappen u in plaats daarvan de synopsis.

Het verhaal van de film
Het gezin van de kleermaker Barkhoudar en dat van de pottenbakker Haïro zijn al heel lang met elkaar bevriend, en het ligt dan ook in de lijn van de ontwikkeling, gebaseerd op streng traditionele principes, dat de schone Soussan, dochter van de kleermaker, op een gepast tijdstip in het huwelijk zal treden met Seïran, de zoon van de pottenbakker.  Tussen die twee kinderen heeft zich al geruime tijd een vriendschap ontwikkeld, die echter langzaam maar zeker is overgegaan in wederzijdse liefde. Die beide vaders zijn ervan overtuigd dat de beide kinderen zich naar de wetten der voorvaderlijke traditie zullen voegen en tot de huwelijksdag zullen wachten alvorens elkaar weer te ontmoeten. Maar de hartstochtelijke Seïran omzeilt dat verbod en bezoekt Soussan regelmatig op een geheime plek. Devader van het meisje, die een fanatieke hoeder van de tradities is, wordt getuige van één van die ontmoetingen. Daardoor voelt hij zich onteerd, en daarom verbreekt hij de vriendschap met de pottenbakker, waarna hij zijn dochter uithuwelijkt aan de handelsman Roustam.

Betekenis
De film is van grote betekenis, doordat deze voor het eerst een realistisch beeld schetst van het leven (van toen, uiteraard) in het verdere oosten. Direct nadat de film in de jaren twintig van de vorige eeuw in roulatie is gebracht, beleefde deze een uitzonderlijk succes.
Arte laat in de gegevens weten dat de film 83 minuten duurt en niet zal worden herhaald, hetgeen veelal met bijzondere programma’s wel het gebeurt.

Hoewel het inmiddels op de valreep is, wil ik niet nalaten u te wijzen op een bijzonder interessant programma op BBC Radio 3, getiteld Night Waves, dat woensdagavond tussen 22:45 uur en 23:30 uur zal worden uitgezonden. Hierin kunt u getuige zijn van een gesprek met de (sedert april dit jaar) Amerikaanse schrijver Christopher Hitchens (geb. 1949 te Portsmouth) met die zinderend erotische stem, die niets yankerigs heeft, maar onmiddellijk het land van herkomst verraadt.
Christopher Hitchens treedt in dat programma op om te praten over zijn, ongetwijfeld machtig interessante, boek God is not great: The case against religion. Het was al geruime tijd bekend dat Hitchens een tegenstander is van zoveel, al te veel, dat als vanzelfsprekend wordt aangenomen, en waarvoor niet het gerinste argument aan te voeren valt, behalve dat der volstrekte klakkeloosheid: de monarchie, het bestaan van God, en datgene wat hij beschrijft als “fascisme met een islamitisch gezicht.”

Van kleurloosheid en gebrek aan durf kun je de man niet met enige grond beschuldigen; zo publiceerde hij over één van de meest groteske figuren in de Amerikaanse na-oorlogse geschiedenis, die slechts bestaat uit alle denkbare elementen van weerzinwekkendheid: Henry Kissinger, bevriend met vele staatshoofden en regeringsleiders. Dat is hem niet alleen op veel kritiek en zogenaamde hate-mail komen te staan maar tevens op dreigingen met dood en verderf, doch zoals u weet, gebeurt dat ook al decennia lang over een heel simpele recensie. Ook zijn vurige pleidooien tegen de monarchie als instituut, en de Britse wel heel in het bijzonder, hebben hem niet alleen vrienden en medestanders opgeleverd. Maar zijn argumenten tégen zo'n instituut zijn nadrukkelijk steekhoudend.
Eveneens zette hij de vorige Amerikaanse president, Bill Clinton, in het zonnetje, die immers bij herhaling beweerde nimmer hash te hebben gebruikt. Hitchens, die terzelfder tijd in Oxford studeerde als William Jefferson Clinton, had echter wel meegemaakt dat de Billy Boy de hash niet rookte, maar in het beslag voor de eigen nog te bakken koekjes mengde. Heel typerend voor de jezuïtische dialectiek van meneer Clinton.
Het zou, dat alles in aanmerking genomen, wel eens een interessant driekwart uurtje kunnen worden met deze strijdbare, kleurrijke en zeer intelligente figuur.

David Hume en Adam Smith
In de nacht van dinsdag 19 op woensdag 20 juni kunt u vanaf 00:20 uur op BBC 2 televisie getuige zijn van een gedramatiseerde documentaire van Andrew Marr, getiteld The Age of genius, waarin wordt verteld hoe de filosoof David Hume (1711-1776) en de econoom Adam Smith (1723-1790) er vanaf het midden van de achttiende eeuw in zijn geslaagd de toenmalige, middelmatige provincieplaats Edinburgh op te stuwen tot een zogenoemd intellecueel bolwerk.
David Hume is zowel geboren alsook overleden in deze Schotse plaats, Adam Smith was weliswaar ook een Schot van geboorte, maar nam pas vanaf 1748 een belangrijke plaats in het intellectuele leven van Edinburgh in. Doordat hij twaalf jaar jonger was dan David Hume ligt het voor de hand dat hij door de laatstgenoemde werd beïnvloed in zijn denken en handelen.

Essays van David Hume
In de jaren 1741 en 1742 zijn The Essays Moral, Political and Literary van David Hume voor het eerst gepubliceerd. Vanaf 1903 verschenen ze gebundeld in de reeks The World’s Classics van Oxford University Press Zestig jaar later werd de bestaande versie vervangen en voortgezet in een iets gewijzigde vorm, maar nog steeds met dezelfde titel.
De opvallende veelzijdigheid, die de titel van de bundel suggereert, wordt volledig bewaarheid. In één van die bijdragen pleit Hume voor Liberty of the Press, in een andere spreekt hij de hoop uit dat Politiek moge worden gereduceerd tot een Wetenschap, waarna er een aardige reeks opstellen volgt die zich buigt over de regering, haar oorsprong en vooral ook de daaraan verbonden principes, en daarna met politieke partijen in het algemeen, en, in een aansluitend essay, met dat fenomeen in Great Britain.
Burgerlijke vrijheden, welbespraaktheid, de opkomst van kunsten en wetenschappen ― het kan zo gek niet zijn of David Hume weet er iets zinnigs over te zeggen. Over polygamie en echtscheiding, over handel, geld, rente, neringsziekte, belastingen, over Wonderen, over Bijgeloof en Enthousiasme, maar even opgewekt over Liefde en huwelijk, gierigheid, de Middenperiode van het leven, morele vooroordelen, de onsterfelijkheid van de ziel, en, zeker niet te vergeten, over het schrijven van essays. Kortom, u bent eigenlijk van de wieg tot het graf verzorgd met thema’s, die u ‘onderweg’ kunt tegenkomen. De wijsheid die David Hume u dan met de Inhoud van zijn Essays heeft meegegeven, kan wellicht van pas komen. We wensen het u van harte toe, en drukken u met evenveel overtuiging op dat kloppende orgaan om naar dat docudrama van BBC (Four on) Two te kijken. Het feit dat deze film zo laat wordt uitgezonden, geeft al aan dat het geen product voor de massa is.
Het geheel duurt een uur, wordt in breedbeeld uitgezonden met stereofonisch geluid. Het zou aardig zijn te mogen weten wat de beide protagonisten zelf van zo’n, zeer beknopte, verfilming van hun beider leven en invloeden, zouden denken. Als ze maar hard genoeg in de onsterfelijkheid van de ziel hebben geloofd, is het hun eventueel gegeven over onze schouder mee te kijken.

Kater Ramses – hier enkele jaren gelden, toen hij slechts kort nodig had gehad om te besluiten, bij ons te gaan wonen – had snel een lievelingsplek gevonden, op de theetafel naast Boeddha. Veel ruimte was er niet, maar dat bleek hem niet te deren. Zodra hij wilde liggen, koos hij wel een andere plek. Opvallend is vooral dat vanuit de andere invalshoeken, die snel achtereen zorgden voor heel verschillende foto's van dezelfde situatie, niet alleen de uitdrukking op de snoet van de levende viervoeter geheel anders is, maar dat ook het zilveren Boeddha-beeld een geheel eigen dynamiek (b)lijkt te hebben.

De auteur
Wilhelm Meyer-Förster werd op 12 juni 1862 geboren en ging na zijn basisopleiding eerst maar eens rechten studeren en vervolgens kunstgeschiedenis. Daarvoor zag hij in ieder geval aardig wat van de iets ruimere wereld dan die van zijn geboortestad en -streek. Hij begaf zich voor die studies naar Leipzig en Wenen, München en Berlijn. In 1890 trad hij in het huwelijk met de schrijfster Elsbeth Blasche, en leefde, vanaf het jaar dat deze verbintenis werd gesloten, tot in 1898 eerst in Parijs, waarna een terugkeer naar het vaderland werd gerealiseerd en het paar zich in Berlin-Grunewald vestigde.
Meyer-Förster blonk uit als verteller en als toneelschrijver, die er reeds tijdens zijn studie in was geslaagd ruime bekendheid te verwerven met zijn satirische roman Die Saxo-Saxonen, welke in 1885 is verschenen.

Het Schouwspel in boekvorm
De tekst van het toneelspel in vijf bedrijven, dat als Alt-Heidelberg, van Wilhelm Meyer-Förster, de geschiedenis is ingegaan, is in boekvorm ook een behoorlijk succes geweest. In een mededeling vooraf over de toestemming die moet worden verkregen, alvorens tot opvoering mocht worden overgegaan, heeft de auteur aldaar nog de persoonlijke noot toegevoegd dat zijn novelle, die aan het toneelstuk ten grondslag heeft gelegen, eerder bij de Deutsche Verlagsanstalt was verschenen. Het exemplaar dat ik thans beschikbaar heb, is in 1905 uitgekomen in een nieuwe oplage met daarbij de vermelding dat het om het 91.—94. Tausend gaat. Uitgever was indertijd de firma Druck und Verlag von August Scherl G.m.b.H., Berlin. Het gaat (bij mijn exemplaar) om een uitgave als Sonderheft van het tijdschrift Die Woche, dat eveneens in de Verlagsbuchhandlung van August Scherl is verschenen, en waarvoor op de achterzijde van het boek dan ook reclame wordt gemaakt.

De uitgever en zijn fonds
Het is altijd weer fascinerend te zien hoeveel — in menige context is het beter te zeggen: hoe weinig — dergelijke boeken en bladen kostten. Die Woche wordt aangeprezen als moderne illustrierte Zeitschrift — alle sieben Tage ein Heft, Preis 25 Pfennig. Een prijs, die weliswaar uit onze optiek vrij gering was, maar voor een eeuw geleden helemaal niet zo uitzonderlijk. [*]
Verder meldt de uitgever dat in dezelfde reeks al eerder “in zwangloser Folge” andere boeken over ‘Krieg im Frieden’ (Kaisermanöver 1903) zijn verschenen, alsook ‘Preislieder’-bundels en liederen voor ‘Männerchor’.
Het boekje Alt-Heidelberg heeft een omvang van 110 pagina’s, opdikkend romandruk, en is rijk geïllustreerd met veel foto’s, die bijna alle zijn gemaakt tijdens verschillende opvoeringen, variërend van Berlijn en Wenen, via Hamburg en Hannover, tot Frankfurt, Leipzig en Stuttgart. Het is dan ook terecht dat over een groot succes werd gesproken.
Achterop het boek staat dat de aan de voorzijde genoemde duizendtallen samen de zevende oplage vormden en dat de prijs 1 Mark bedroeg. Ik moet er nog aan toevoegen dat de foto’s op speciaal, licht crèmekleurig papier zijn afgedrukt, en dat was in die tijd niet een fluitje van een cent, zoals anno nu.

Vondst
Toen in 2003 de weduwe van mijn allereerste uitgever, die tien jaar eerder was overleden, is gestorven, bleken er zich, verspreid door het wel zeer grote huis, dozen en papieren zakken met mijn naam erop te bevinden, en dat alles zat vol met krantenknipsels, tal van tijdschriften, boekjes en wat niet al: potloden en pennen van ver voor de oorlog en zo meer. In een zak met alleen maar uitgeknipte plaatjes en ander drukwerk dat alleen als oud papier kon worden aangemerkt, bevond zich ook het gekreukte, van watervlekken voorziene, exemplaar van Alt-Heidelberg.
__________

[*] Ik, geboren in 1945, herinner me dat mijn moeder omstreeks 1949 bij een groot warenhuis dat met eenheidsprijzen werkt(e), voor een kwartje boeken kocht. Relativeren is een goede zaak, en dus, al lijkt het dat er in veertig jaar niets zou zijn veranderd, moet daar aan worden toegevoegd, dat boeken bij zo’n winkel speciaal werden aangemaakt en er niet veel ruimte werd ingenomen zoals in een normale boekwinkel met een assortiment. Zoals later sommige ramsj speciaal werd aangemaakt voor de toen enige alternatieve boekhandelsketen, en weer enkele decennia later was dat voor een deel reeds het paradepaardje waarmee veel klanten werden getrokken. Zoals al die tijdschriftlezers in 1905 vanzelfsprekend in het blad Die Woche werden gewezen op die speciale boek-editie van zo’n populair stuk als Alt-Heidelberg, dat inmiddels velen kenden, of erover hadden gehoord of het eventueel zelf al hadden gelezen.

___________

Afbeeldingen
1. Voorplat van de editie van 1905 van het toneelspel Alt-Heidelberg uit 1901, van Wilhelm Meyer-Förster.
2. Wilhelm Meyer-Förster — de auteur en zijn signatuur.
3. Prins Karl Heinrich (Otto Fricke) en Käthe (Poldi Sangora), hier in een opvoering door het Frankfurter Schauspielhaus van Alt-Heidelberg.

ALS de laatste ballon
de mist is ingegaan,
het laatste kaartenhuis
in elkaar is gevallen
en de laatste zeepel
uiteengespat, zal ik komen
met knikkende knieën
in de zekerheid dat ik
niet word afgewezen.

Uit: De rots van Gibraltar
G.A. van Oorschot, 1969

Op maandag 11 juni is de dichteres Hanny Michaelis in de leeftijd van 84 jaar gestorven en  geheel in de Joodse traditie is zij reeds op dinsdag 12 juni ter aarde besteld. Dit is gebeurd in kleine kring; een officiële herdenking is voorzien voor woensdag 20 juni in museum De Burcht. Hanny Michaelis werd in Amsterdam geboren in 1922, op 19 december. Als gevolg van de extremistische rassenwaan van Hitler en consorten verloor ze haar beide ouders in de oorlogsjaren. Daaraan refereert ze ook in haar gedichten, zoals in De rots van Gibraltar (1969).
In 1948 trad ze in het huwelijk met collega-pennenvoerder Gerard Kornelis van het Reve (1923-2006), en een jaar daarna verscheen haar eerste bundel bij uitgeverij Meulenhoff: Klein voorspel (1949), gevolgd door nog vijf bundels in een tijdsbestek van 22 jaar. Water uit de rots kwam in 1957 uit, in 1962 gevolgd door Tegen de wind. In 1966 werd Onvoorzien gepubliceerd, en de laatste bundel kwam in 1971 uit, met als titel Wegdraven naar een nieuw Utopia.

__________

TUSSEN de andere bomen,
welige groene gevaartes,
die ene, ieder jaar schraler in knop
en nu alleen nog maar een fijn
vertakt skelet, broze vergroting
van een blad in de herfst
dat tot op de nerf is verteerd.

Een caricatuur van Goethe’s
groengouden levensboom,
maar dichter bij de waarheid.

 
Uit: De rots van Gibraltar (1969)

_________

Doordat de herenliefde in het leven van haar echtgenoot een voor verdere samenleving bezwaarlijke rol ging spelen, gingen de beiden uiteen, maar ze bleven goed bevriend, en ook later heeft Hanny Michaelis haar ex nog meer dan eens opgezocht. Toen Gerard Reve in april 2006 overleed, was ze echter al te ziek om zijn begrafenis, in het Belgische Machelen-aan-de-Leie, bij te wonen.
In 1985 heeft Hanny Michaelis een kleine keuze uit eigen werk geleverd aan uitgeverij Van Oorschot voor een verzamelbundel met werk van dichteressen: Gedichten — 1945 G.A van Oorschot 1985.
Daarna stelde zij een keuze uit eigen werk samen, die in 1989 als Het onkruid van de twijfel werd gepresenteerd. In 1996 werd al haar poëzie in één bundel bijeengebracht: Verzamelde gedichten. In 2006 is daarvan de vierde druk uitgebracht. Een jaar dáárvoor had J.J. Voskuil nog een bescheiden keuze uit haar gedichten gemaakt.
Hanny Michaelis werd in 1995 onderscheiden met zowel de Anna Bijns Prijs, alsook de Sjoerd Leikerprijs voor haar gehele oeuvre. Drie decennia eerder, in 1966, had zij de Jan Campert-prijs ontvangen.
In 2002 zijn haar jeugdherinneringen uitgekomen onder de titel Verst verleden, over haar wel en wee in de jaren twintig en dertig in de hoofdstad.

________

DE triomfantelijke moeders
achter hun kinderwagens
zouden van me walgen als
ze wisten hoe opgelucht
ik me voelde toen ik merkte
dat ik niet zwanger was
en geen moord hoefde te plegen
om te voorkomen dat door mijn toedoen
iemand gedwongen zou worden
zich aan het naargeestige leven
vast te klampen uit angst
voor de dood.

 
Uit: De rots van Gibraltar (1969)

__________

De foto van Hanny Michaelis is van uitgeverij Van Oorschot te Amsterdam.

Deze dag begon met Een vervelende morgen. Hoewel ik ontwaakte temidden van mijn in een halve eeuw
opgebouwde Verzamelingen, voelde ik direct dat dit geen etmaal zou worden van een Romantiesch avontuur.
Ik besefte dat ik er beter aan zou doen, mij maar eens te beraden over de vraag of ik niet toch nog enkele Bladen uit mijn dagboek zou moeten ordenen, en wel zodanig dat mijn periode van Wonen in het buitenland eindelijk die plaats zou krijgen, die zij op grond van haar belangrijkheid verdient. Soms verlang ik heimelijk terug naar die tijd en bedenk ik dat ik toen aanbiedingen bewust heb afgeslagen die me echter zeker in staat zouden hebben gesteld om heden ten dage, in plaats van in een grote stad in het nuchtere Nederland, mijn leven door te brengen in oorden waar ik Onder de olijven zou kunnen vertoeven, en als de zon me te fel zou worden, mij eventueel met alle egards te laten omgeven door iemand die naar de welluidende naam Salvatore zou luisteren, met aan mijn zijde dan nog weer wat extra katten, waaronder ééntje met de aldaar zeer passende naam Imperia.
Doch nu dat alles, als gevolg van mijn eigen weigering ruim drie decennia geleden, anders is verlopen dan tot de mogelijkheden zou hebben kunnen behoren, neem ik veelal nuchter genoegen met Begeertes naar kleine wijsheden.
Aamborstigheid als direct gevolg van de nachtelijke, zeer dichte, mist weerhield mij van een Morgenwandeling en daarom stelde ik de hond voor om in de zijtuin maar weer eens te gaan inspecteren of de beide laurieren in de nacht opnieuw waren gegroeid. Hond Amber kreeg, zoals altijd, onmiddellijk assistentie van de beide oudste katers, die nooit ver van huis zijn. Sasja, de vijftienjarige, zoekt weer veel sterker het contact met de oude vertrouwden, nu hij zeer onlangs, na een laatst Tragiesch diner, weduwnaar is geworden. Dertien jaar was hij met zijn vrouw Bontje, die tevens zijn halfzuster was — zelfde moeder, andere vader — dag en nacht samen, en dan is het wel even wennen, zo zonder wederhelft. Ooit was die tuin naast mijn huis een klein paradijs zo vol groen dat geen enkele voorbijganger kon zien of zich iemand in het ‘Zen-gebeuren’ bevond. Daaraan terugdenkend, besefte ik dat veel van dat, enkele jaren geleden, gerooide groen voor mij, niet eens zo langzaam maar wel heel zeker, was omgevormd tot Boomen van weemoed en smart.
Na eerst wat lopende zaken te hebben afgehandeld, besloot ik, per eigentijdse vélocipède, met Amber de nodige boodschappen te gaan doen — ik ben tenslotte De man in huis, die zich, met alle respect voor Het verbeelde leven, ook dient te bekommeren om zaken, die nuchterheid en realiteitszin vereisen. Fietsend langs een imposant gokpaleis, dacht ik terug aan die éne Avond in het casino, toen een ‘tante’ van me — ondanks een belofte niet meer dan vijftig gulden in te zetten, meende mij te kunnen vermurwen daar toch vijfduizend van haar beschikbare budget voor te willen gebruiken. Omdat zij zeker was van Een millioen, dat Rockefeller zou kunnen verliezen, maar zij, Heleen, zeker zou winnen, zo niet nog flink wat meer. Over der menschen kinderlijkheid gesproken. Maar als ze werkelijk zou hebben gewonnen . . . ik had het maar hoeven te indiceren, en ze had, echter zonder ook maar in de geringste mate notie te hebben wat het wel eens zou kunnen zijn, zomaar een Aviatie-week voor me laten organiseren.
Dit alles de revue te hebben laten passeren, was ik aangeland bij een antiquariaat waar voortdurend de opruimingsdozen en dito kratten worden aangevuld. En tussen het vele dat ik al dikwijls had gezien, bevond zich heden een exemplaar van — u raadt het vast al wel — L. Couperus: Korte Arabesken (1911), hier echter in de gebonden editie van Wereldbibliotheek (1940), vijfde druk, ‘9e duizendtal’, met bandontwerp en houtsneden van Denise Acket. De eerste helft van het boek was wel, netjes, gelezen, de tweede helft bewees maagdelijkheid doordat het boek steeds weer dichtviel als ik het opende. Hoewel ik Korte Arabesken wel tussen diverse andere werken van deze meneer L. Couperus heb staan, kon ik de verleiding niet weerstreven, dit exemplaar te kopen. Voor de houtsneden, zeg maar. Een echte aanslag op het huishoudbuget is het niet geworden. Het boek kostte zeven euro, maar omdat het langer dan twee jaar in de winkel stond, kreeg ik het mee voor vijftig cent.