ALS de laatste ballon
de mist is ingegaan,
het laatste kaartenhuis
in elkaar is gevallen
en de laatste zeepel
uiteengespat, zal ik komen
met knikkende knieën
in de zekerheid dat ik
niet word afgewezen.

Uit: De rots van Gibraltar
G.A. van Oorschot, 1969

Op maandag 11 juni is de dichteres Hanny Michaelis in de leeftijd van 84 jaar gestorven en  geheel in de Joodse traditie is zij reeds op dinsdag 12 juni ter aarde besteld. Dit is gebeurd in kleine kring; een officiële herdenking is voorzien voor woensdag 20 juni in museum De Burcht. Hanny Michaelis werd in Amsterdam geboren in 1922, op 19 december. Als gevolg van de extremistische rassenwaan van Hitler en consorten verloor ze haar beide ouders in de oorlogsjaren. Daaraan refereert ze ook in haar gedichten, zoals in De rots van Gibraltar (1969).
In 1948 trad ze in het huwelijk met collega-pennenvoerder Gerard Kornelis van het Reve (1923-2006), en een jaar daarna verscheen haar eerste bundel bij uitgeverij Meulenhoff: Klein voorspel (1949), gevolgd door nog vijf bundels in een tijdsbestek van 22 jaar. Water uit de rots kwam in 1957 uit, in 1962 gevolgd door Tegen de wind. In 1966 werd Onvoorzien gepubliceerd, en de laatste bundel kwam in 1971 uit, met als titel Wegdraven naar een nieuw Utopia.

__________

TUSSEN de andere bomen,
welige groene gevaartes,
die ene, ieder jaar schraler in knop
en nu alleen nog maar een fijn
vertakt skelet, broze vergroting
van een blad in de herfst
dat tot op de nerf is verteerd.

Een caricatuur van Goethe’s
groengouden levensboom,
maar dichter bij de waarheid.

 
Uit: De rots van Gibraltar (1969)

_________

Doordat de herenliefde in het leven van haar echtgenoot een voor verdere samenleving bezwaarlijke rol ging spelen, gingen de beiden uiteen, maar ze bleven goed bevriend, en ook later heeft Hanny Michaelis haar ex nog meer dan eens opgezocht. Toen Gerard Reve in april 2006 overleed, was ze echter al te ziek om zijn begrafenis, in het Belgische Machelen-aan-de-Leie, bij te wonen.
In 1985 heeft Hanny Michaelis een kleine keuze uit eigen werk geleverd aan uitgeverij Van Oorschot voor een verzamelbundel met werk van dichteressen: Gedichten — 1945 G.A van Oorschot 1985.
Daarna stelde zij een keuze uit eigen werk samen, die in 1989 als Het onkruid van de twijfel werd gepresenteerd. In 1996 werd al haar poëzie in één bundel bijeengebracht: Verzamelde gedichten. In 2006 is daarvan de vierde druk uitgebracht. Een jaar dáárvoor had J.J. Voskuil nog een bescheiden keuze uit haar gedichten gemaakt.
Hanny Michaelis werd in 1995 onderscheiden met zowel de Anna Bijns Prijs, alsook de Sjoerd Leikerprijs voor haar gehele oeuvre. Drie decennia eerder, in 1966, had zij de Jan Campert-prijs ontvangen.
In 2002 zijn haar jeugdherinneringen uitgekomen onder de titel Verst verleden, over haar wel en wee in de jaren twintig en dertig in de hoofdstad.

________

DE triomfantelijke moeders
achter hun kinderwagens
zouden van me walgen als
ze wisten hoe opgelucht
ik me voelde toen ik merkte
dat ik niet zwanger was
en geen moord hoefde te plegen
om te voorkomen dat door mijn toedoen
iemand gedwongen zou worden
zich aan het naargeestige leven
vast te klampen uit angst
voor de dood.

 
Uit: De rots van Gibraltar (1969)

__________

De foto van Hanny Michaelis is van uitgeverij Van Oorschot te Amsterdam.

Deze dag begon met Een vervelende morgen. Hoewel ik ontwaakte temidden van mijn in een halve eeuw
opgebouwde Verzamelingen, voelde ik direct dat dit geen etmaal zou worden van een Romantiesch avontuur.
Ik besefte dat ik er beter aan zou doen, mij maar eens te beraden over de vraag of ik niet toch nog enkele Bladen uit mijn dagboek zou moeten ordenen, en wel zodanig dat mijn periode van Wonen in het buitenland eindelijk die plaats zou krijgen, die zij op grond van haar belangrijkheid verdient. Soms verlang ik heimelijk terug naar die tijd en bedenk ik dat ik toen aanbiedingen bewust heb afgeslagen die me echter zeker in staat zouden hebben gesteld om heden ten dage, in plaats van in een grote stad in het nuchtere Nederland, mijn leven door te brengen in oorden waar ik Onder de olijven zou kunnen vertoeven, en als de zon me te fel zou worden, mij eventueel met alle egards te laten omgeven door iemand die naar de welluidende naam Salvatore zou luisteren, met aan mijn zijde dan nog weer wat extra katten, waaronder ééntje met de aldaar zeer passende naam Imperia.
Doch nu dat alles, als gevolg van mijn eigen weigering ruim drie decennia geleden, anders is verlopen dan tot de mogelijkheden zou hebben kunnen behoren, neem ik veelal nuchter genoegen met Begeertes naar kleine wijsheden.
Aamborstigheid als direct gevolg van de nachtelijke, zeer dichte, mist weerhield mij van een Morgenwandeling en daarom stelde ik de hond voor om in de zijtuin maar weer eens te gaan inspecteren of de beide laurieren in de nacht opnieuw waren gegroeid. Hond Amber kreeg, zoals altijd, onmiddellijk assistentie van de beide oudste katers, die nooit ver van huis zijn. Sasja, de vijftienjarige, zoekt weer veel sterker het contact met de oude vertrouwden, nu hij zeer onlangs, na een laatst Tragiesch diner, weduwnaar is geworden. Dertien jaar was hij met zijn vrouw Bontje, die tevens zijn halfzuster was — zelfde moeder, andere vader — dag en nacht samen, en dan is het wel even wennen, zo zonder wederhelft. Ooit was die tuin naast mijn huis een klein paradijs zo vol groen dat geen enkele voorbijganger kon zien of zich iemand in het ‘Zen-gebeuren’ bevond. Daaraan terugdenkend, besefte ik dat veel van dat, enkele jaren geleden, gerooide groen voor mij, niet eens zo langzaam maar wel heel zeker, was omgevormd tot Boomen van weemoed en smart.
Na eerst wat lopende zaken te hebben afgehandeld, besloot ik, per eigentijdse vélocipède, met Amber de nodige boodschappen te gaan doen — ik ben tenslotte De man in huis, die zich, met alle respect voor Het verbeelde leven, ook dient te bekommeren om zaken, die nuchterheid en realiteitszin vereisen. Fietsend langs een imposant gokpaleis, dacht ik terug aan die éne Avond in het casino, toen een ‘tante’ van me — ondanks een belofte niet meer dan vijftig gulden in te zetten, meende mij te kunnen vermurwen daar toch vijfduizend van haar beschikbare budget voor te willen gebruiken. Omdat zij zeker was van Een millioen, dat Rockefeller zou kunnen verliezen, maar zij, Heleen, zeker zou winnen, zo niet nog flink wat meer. Over der menschen kinderlijkheid gesproken. Maar als ze werkelijk zou hebben gewonnen . . . ik had het maar hoeven te indiceren, en ze had, echter zonder ook maar in de geringste mate notie te hebben wat het wel eens zou kunnen zijn, zomaar een Aviatie-week voor me laten organiseren.
Dit alles de revue te hebben laten passeren, was ik aangeland bij een antiquariaat waar voortdurend de opruimingsdozen en dito kratten worden aangevuld. En tussen het vele dat ik al dikwijls had gezien, bevond zich heden een exemplaar van — u raadt het vast al wel — L. Couperus: Korte Arabesken (1911), hier echter in de gebonden editie van Wereldbibliotheek (1940), vijfde druk, ‘9e duizendtal’, met bandontwerp en houtsneden van Denise Acket. De eerste helft van het boek was wel, netjes, gelezen, de tweede helft bewees maagdelijkheid doordat het boek steeds weer dichtviel als ik het opende. Hoewel ik Korte Arabesken wel tussen diverse andere werken van deze meneer L. Couperus heb staan, kon ik de verleiding niet weerstreven, dit exemplaar te kopen. Voor de houtsneden, zeg maar. Een echte aanslag op het huishoudbuget is het niet geworden. Het boek kostte zeven euro, maar omdat het langer dan twee jaar in de winkel stond, kreeg ik het mee voor vijftig cent.

Groen graf
Twee weken geleden kocht ik in een antiquariaats-opruiming ― het boek had een paar jaar kennelijk onberoerd in de kast gestaan en werd daarom voor de somma van vijftig cent van de hand gedaan ― een nog ongelezen, en in staat van nieuw verkerend, exmplaar van de verhalenbundel ‘Grünes grünes Grab’ van Wolfgang Hilbig, een boek dat ik veertien jaar geleden al eens ter recensie van de uitgever had gekregen. Weinig kon ik op dat moment bevroeden dat zelfs de titel een voorbode inhield: vandaag, maandag 4 juni, bereikte mij de mededeling dat de schrijver jongstleden zaterdagavond op 65-jarige leeftijd was gestorven. Hij was al enige tijd ziek.

Het vroegste — en derhalve voor mij oudste — van Wolfgang Hilbigs gedichten dat ik in eigen huis kon vinden, dateert van 1965 en heeft geen titel. Het is afkomstig uit een bundeling Proza en lyriek uit 1992, toen uitgeverij Reclam nog een sepaaat functionerende Ost-Abteilung had en deze bundel heeft gepubliceerd. Deze is helaas niet meer verkrijgbaar. De inhoud geeft een heel goed beeld van de schrijver Wolfgang Hilbig tot op dat moment.

ihr habt mir ein haus gebaut
laßt mich ein anderes anfangen.

ihr habt mir sessel aufgestellt
setzt puppen in eure sessel.

ihr habt mir geld aufgespart
lieber stehle ich

ihr habt mir einen weg gebahnt

ich schlag mich
durchs gestrüpp seitlich des wegs.

sagtet ihr man soll allein gehen
werde ich gehen
mit euch.

__________

Chicanes
Wolfgang Hilbig werd in 1941 in het Thüringse Meuselwitz geboren en was daardoor, later van lieverlee, burger van de DDR. Hij stamde uit een mijnwerkersgezin, en had slechts acht leerjaren aan de Volksschule mogen doorlopen. Toch slaagde hij er nog relatief jong in een plaats als schrijver te veroveren, al ging dat niet zonder slag of stoot, en had hij bij tijd en wijle flink te lijden onder de chicanes van de culturele apparatsjiks van de partij, die hem overigens, zij het vanuit hun optiek, zoveel mogelijk hebben genegeerd. Vanaf het midden van de jaren zeventig zijn de eerste gedichten van Hilibig in het westen gepubliceerd, maar toen er, in 1979, bij Fischer in Frankfurt am Main, een hele bundel met lyriek ineens was verschenen, werd hij enige weken in voorarrest gehouden en kreeg hij vervolgens een geldboete voor die overtreding.

Literaire kosmos
Kort nadien is zijn eerste prozawerk uitgekomen, en binnen zeer korte tijd snelde zijn reputatie hem vooruit: hij was een schrijver die zekerheden en andere, als vanzelfprekend ervaren feitelijkheden, durfde te ondermijnen, en met die instelling werd hij langzaam maar zeker een deskundige voor pogingen om het onzekere onder woorden te brengen en de lezer uit te nodigen zijn alternatieven, zij het ook passief: in woorden op papier, te volgen. Deze geheel eigen literaire kosmos welke werd gedomineerd door een volstrekt alternatieve instelling, hier en daar zelfs om der wille van het onmiddellijke en volstrekte alternatief ― hetgeen reeds in het boven afgedrukte gedicht voorbeeldig wordt geëxposeerd ― kreeg zijn weerslag in ieder nieuw boek, zij het steeds met een ander aspect van die ‘alternatieve wereld’. En met al die ‘vervolgdelen’ ― welke in tekstuele uiterlijkheid steeds zo verschillend waren, maar uit één en dezelfde bron afkomstig waren, of dat nu om een kort verhaal ging, zoals ‘Die Angst vor Beethoven’ uit 1985, of om complexe romans, zoals ‘Ich’ uit 1993 of ‘Das Provisorium’ uit 2000 ― komt de lezer keer op keer uit bij de stelling dat niets is zoals het, zelfs voor de realisten onder hen, lijkt. En elke nieuwe protagonist werd, in volle overtuiging, ook steeds weer op een dwaalspoor gezet, want de schrijver doet eveneens diens schijnbestaan op zijn grondvesten sidderen. En met die taktiek gaat de auteur zo ver dat Schijn en Wezen nauwelijks meer te onderscheiden zijn, met alle gevolgen vandien, niet in de laatste plaats voor het besef van de dimensies tijd en ruimte.

Aantasting
Wolfgang Hilbig was en bleef een figuur aan de rand van het literaire gebeuren, waar hij nimmer heeft kunnen aarden, ook niet nadat hij, na de ineenstorting van de DDR, eenmaal een zeer succesvolle, doch nimmer echt breed geliefde auteur is geworden, al woonde hij reeds sedert 1985 in West-Duitsland.
Dat alle onzeker makende, en derhalve verontrustende, elementen in het werk van Wolfgang Hilbig zo’n grote ― zeg maar gerust: alles overkoepelende ― rol spelen, mag niemand verbazen, die zich realiseert dat hij in de Staat van de, toentertijd als zodanig ervaren, Totale Überwachung heeft geleefd. Door zijn heengaan zal hij het echter niet meer meemaken dat de nieuwe Gestapo-Stasi ― die in de huidige Spook-Staat BRD zo driftig in de maak is, en die vervolgens als een vijversteentje met lawine-effect, het eens in aanleg democratische Europa zal overspoelen ― de monsterlijkheid van Wolfgang Hilbigs vroegere, uiterst ongewisse, levenssfeer in de voormalige DDR, met een nu nog onbeschrijfelijke factor, zal Machtsverheffen.

Tot besluit
Ter afsluiting twee gedeelten uit een gedicht van Wolfgang Hilbig uit 1988:

die nacht, sie ist atlantikferne.
auch wenn uns wogen überrollen: ein ferner sturm umzieht uns. und weiter dunkel und geschlossen auch für jegliche sterbliche nachkunft. Schiefgezogener vorhang über verbissener kindheit wenn ich ihr nachdenke. wie schnell verströmte sich das rauschen: in de angstbegabten muschel meines munds. Blut im gehör. mit all dem stahl ich mich voran ins mannesalter. Verlust in mir er ist gedeckt mit einem drahtverhau. verzinktes wetter tief über der ebene wo die grenzen blenden. Gekämmt bin ich frisiert vom fetten wind der vergangenheit.

geboren in der nacht
von grellen sonnen erleuchtet. erkoren in der ersten finsternis die mir entgegenschlug; der nacht von einem ozean geboren der im gleichen augenblick in strudeln abwärts jagte: der am ersten tag den abgrund dunkler wogen wählte die sich selbst verschlangen ...

Het gedicht draagt de titel: Ende der Biografie

__________ 

Afbeelding: Igor Stravinski, getekend door Jarko Aikens (1984). Collectie Heinz Wallisch.
__________ 

Achtergronden zoeken bij muziek
Op zondag 3 juni presenteert de Britse zender BBC Radio 3 tussen 18:00 uur en 19:30 uur in het programma Discovering music de Symfonie in drie delen uit 1945, van de Russische componist Igor Stravinski (1882-1971). De duur van het programma geeft ― met de dubbele tijd die een uitvoering van het werk vergt ― al aan dat er meer aan de hand is dan alleen de presentatie van muziek, hetgeen in dat programma gebruikelijk is. Steven Johnson gaat hierin op zoek naar enkele ideeën die ten grondslag liggen aan dit werk van Stravinski. Het Scottish Symphony Orchestra voert het werk uit onder leiding van Alexander Shelley.

Een symfonie als dankbetuiging
De Symfonie in drie delen werd in 1945 voltooid en beleefde zijn eerste uitvoering op 24 januari 1945 in de New Yorkse Carnegie Hall, onder leiding van de componist, die het opus heeft opgedragen aan de New York Philharmonic Society “als dank voor de twintigjarige samenwerking met dit voortreffelijke muzikale instituut”. Stravinski heeft verder in het programmaboekje voor de New Yorkse première geschreven dat er geen programma aan deze symfonie ten grondslag ligt, maar dat het heel wel mogelijk is dat bepaalde indrukken van “onze zware tijd” (de Tweede Wereldoorlog) sporen hebben nagelaten.

De hoeveelste nu eigenlijk?
Stravinski maakte zelf nogal vaak gebruik van de term symphony of zelfs symphonies, ook in een context waar zelfs helemaal geen sprake is van een regelrechte symfonie, maar van een compositie met een symfonische structuur ― zoals de Psalmensymfonie uit 1930, of de Symfonie voor blaasinstrumenten uit 1920. Dikwijls wordt Stravinski’s Symfonie in drie delen beschouwd als zijn Derde. Als dat het geval is, dan is het duidelijk dat de Symfonie in C, uit 1940 de Tweede is. Maar dan komt vanzelf de grote vraag, welke symfonie dan als Eerste moet worden gezien.
Daarvoor zou een jeugdsymfonie uit 1907 in aanmerking komen, al zijn er heel goed ‘tellingen’ denkbaar die een geheel andere conclusie toelaten, en dan kan men de onderhavige, driedelige zelfs als Tweede, Vierde of Vijfde indelen. In ieder geval is het een echte symfonie, waarin Stravinski teruggrijpt op de traditie van Beethoven en Brahms, voorzover dat de constructie en de opeenvolging der delen betreft, ook al zijn dat er maar drie ― iets dat sedert Mozart nauwelijks meer voorkwam.

Instrumentatie
De uitvoering van de Symfonie in drie delen vereist een iets groter orkest dan de Symfonie in C. Zo is er een extra klarinet nodig (verdubbeling van de basklarinet), een extra contrafagot, één trompet meer, de grote trom, en als bijzonderheid een piano en een harp die een concertante functie vervullen: de piano in het eerste deel, de harp in het tweede en die beide instrumenten in het derde deel. Er is wel eens gesuggereerd dat Stravinski daarmee een poging heeft ondernomen om de symfonie en het concerto tot een eenheid samen te smeden. In ieder geval is het dan duidelijk dat het concerto de meeste concessies doet.

Eerste deel (zonder aanduiding)
Over het eerste deel schrijft de componist zelf dat het werd geïnspireerd door ‘verschroeide aarde tactieken’ in China. Het geeelte voor klarinet, piano en strijkers zou zijn geconcipieerd als begeleidingsmuziek bij een filmscene waarin Chinese mensen met hun handen en spaden de aarde bewerkten.
Het kan worden gezien als een toccata (allegro) in drie gedeelten, waarin het gehele complex aan muzikaal materiaal van de symfonie in geconcentreerde vorm wordt voorgesteld. Na een gedeelte waarin de piano zich solistisch doet gelden, vat het derde gedeelte de draad van de expositie weer op ― ‘recapitulatie’ ― om te eindigen met langzame blazersakkoorden.

Andante ― Interlude: l’istesso tempo
Een duidelijk contrast met het eerste deel vormt het andante: een opgewekt intermezzo vol gratie. Harp en solofluit bepalen het muzikale gebeuren in deze driedelige liedvorm. Dit deel was aanvankelijk in 1942 geschreven als muziek bij de roman Das Lied von Bernadette (1941) van Franz Werfel (1890-1945), maar werd daarvoor afgewezen.

Finale: con moto
De finale ― con moto ― is ten dele een ‘muzikale reactie’ op de nieuwsjournaals en documentaires, die Stravinski had gezien en waarin soldaten ‘in ganzenmars’ liepen. Het laatste gedeelte kan worden gezien als de opkomst van de Geallieerden in 1945. Deze finale presenteert, na een inleiding, drie zelfstandige gedeelten met een fanfaremotief en verwijzingen naar het andante. Daarna ontvouwt zich een eigengereid fugato, beginnend met de trombone en overgaand in een dramatische coda. 

Poëtische woorden in prozaïsche situaties
De blikken trottel bleek geen enkel gevoel voor humor te hebben, en als het ding al eens komisch uit de hoek kwam, dan geschiedde dat geheel onvrijwillig. Technici hadden het apparaat dan ook wel enkele nogal curieuze meldingen bijgebracht, zoals “Wat verlangt u nu weer voor een onzin van mij”, geprint in kapitalen, evenals Cicero draait zich in zijn graf om. Ook wel aardig was: “Leert u zelf eerst eens Latijn.” 
We hebben het over een computer uit het begin van de jaren zestig, die in gebruik was te Saarbrücken, alwaar enkele onderzoekers zich bezighielden met machinale taalanalyse. Het apparaat, dat door een van de medewerkers later nog een werd omschreven als “van voor de zondvloed”, was er een van de eerste generatie. Toch slaagden die bewuste geleerden erin deze machine de twee eerste hoofdstukken van de Ludus Latinus, een soort cursus Spelenderwijs Latijn bij te brengen, waarna deze in staat bleek de tekst Magister puellam laudat te vertalen met Der Lehrer lobt das Mädchen. Voordat het echter zo ver was, had het apparaat zich eerst beperkt tot het min of meer letterlijk vertalen van de losse woorden, met als resultaat Lehrer Mädchen loben.

Taalmoeder ― moedertaal
Dit gebeuren staat beschreven als een van de veertig glossen die de in 1938 geboren Oostenrijkse schrijver Alois Brandstetter ― germanist en historicus ― aan het eind van de jaren tachtig voor het eerst in boekvorm heeft gepubliceerd, van Altlast tot en met Zeit. De woorden worden aan hun woord gehouden en ter sprake gebracht, zowel in hun oorspronkelijke betekenis als taalmoeder, alsook in de moedertaal en in een ietwat eigentijdsere vorm. Daarmee vertellen ze niet alleen over zichzelf, maar eveneens over de auteur.

___________

Alois Brandstetter: Romulus und Wörthersee ― Ein poetisches Wörterbuch. 128 pag., paperback, München, dtv 12191. (Bij de uitgever inmiddels uitverkocht.)

Friedrich Schiller: Sämtliche Gedichte und Balladen. 605 pag., gebonden in linnen; Insel Verlag, Frankfurt am Main, 2004; ISBN 3-458-17235-1; Prijs € 10,―. (In de BRD en in onze hoofdstad bij Die Weisse Rose.)
_____________

Jubileum-uitgave
Het feit dat Friedrich von Schiller eigenlijk de eerste schrijver was,die van de pen heeft kunnen leven, en daardoor als Freier Autor werd betiteld, kan nauwelijks voldoende aanleiding zijn geweest om in 2005 zijn overlijden, twee eeuwen eerder, te herdenken. Veel meer komt dat door de omstandigheid dat hij, naast Johann Wolfgang von Goethe, als de toen grootste Duitstalige auteur gold, die ook diverse petten tegelijk heeft gedragen: die van Professor, van historicus, dramaticus en dichter. Hoewel menigeen, en niet alleen maar in het Duitse taalgebied, is ‘gepest’ met Schillers gedicht Das Lied von der Glocke ― en als gevolg daarvan diens poëzie met een heel grote omweg heeft gemeden ―, valt er ook in ons tijdsgewricht
                                voldoende schoonheid in zijn poëtische utingen te vinden.                   

Grote hoeveelheden
Zoals men kon verwachten, is de boekenmarkt in het Schiller-Jaar overspoeld met legio herdrukken en nieuwe uitgaven, waaronder enkele nieuwe biografieën. Het mooie van al die vlijt is, dat tussen al dat vele, dikwijls alledaagse, toch altijd weer voortreffelijk materiaal wordt geboden. Nieuwe boeken kunnen alleen hun bestaansrecht veroveren als zij ook werkelijk iets nieuws te bieden hebben. In de sfeer van de levensbeschrijvingen is er al gethematiseerde literatuur verschenen over Schillers jeugd, en niet te vergeten over zijn liefdeleven, dat, niet alleen toen, toch wel aardig wat opzien heeft gebaard.
Het nadeel van dit ronde getallen-fetisjisme zit ‘m in de enorme ophef, waarvan in 2006 ― toen er inmiddels allang weer andere grootheden moesten worden herdacht ― bijna niets meer over was. Met uitzondering van al het blijvende dat in de vorm van gedrukte literatuur was gerealiseerd.

Gedichten
Ook met betrekking tot Schillers Dichtwerk zijn er in dat jaar weer de nodige bundels uitgegeven, die vanuit verschillende perspectieven zijn samengesteld. Maar wie voordelig uit wil zijn, kies voor de ― gelimiteerde editie van de Complete Balladen en Gedichten, die in één mooie, blauwe linnen band voor de speciale prijs van tien euro worden aangeboden.
Zo’n lage prijs wordt echter dikwijls teniet gedaan door de toeslagen die men als gevolg van import moet betalen, en al helemaal als men het uit Duitsland laat komen. Een goed alternatief is de Buchhandlung Die Weisse Rose [1] in de hoofdstad. De eigenaren halen met grote regelmaat (soms wel twee keer per week) hun boeken zelf bij Duitse grossiers, en zo kunnen ze het import-opgeld omzeilen.

____________ 

[1] Het adres is: Rozengracht 166, 1016 NK Amsterdam; E-mail: info@weisserose.nl

KAISER FRIEDRICH III.

Letzte Fahrt
6. Juni 1888

»Ich sähe wohl gern (er sprach es stumm)
Noch einmal die Plätze hier herum,
Am liebsten auf Alt-Geltow zu, –
Und ihr kommt mit, die Kinder und Du.«

Das Dorf, es lag im Sonnenschein,
In die stile Kirche tritt er ein,
Die Wände weiß, die Fenster blank,
Zu beiden Seiten nur Bank an Bank,
Und auf der letzten – er blickt empor
Auf Orgel und auf Orgelchor,
Und wendet sich und spricht: »wie gern,
Vernähm ich noch einmal >Lobe den Herrn<;
Den Lehrer im Feld, ich mag ihn nicht stören,
Vicky, lass Du das Lied mich hören.«
Und durch die Kirche, klein und kahl,
Als sprächen die Himmel, erbraust der Choral,
Und wie die Töne sein Herz bewegen,
Eine Lichtgestalt tritt ihm entgegen,
Eine Lichtgestalt, an den Händen beiden
Erkennt er die Male: »Dein Los war leiden.
Du lerntest dulden und entsagen,
Drum sollst Du die Krone des Lebens tragen.
Du siegtest, nichts soll Dich fürder beschweren:
Lobe den mächtigen König der Ehren . . .«

Die Hände gefaltet, den Kopf geneigt,
So lauscht er die Stimme.
Die Orgel schweigt.

Uit: Gedichte van Theodor Fontane (1819-1898),
in der Edition von Hannsludwig Geiger

___________

1888 — Het Duitse drie-keizers-jaar
Na de 'gebeurtenis' die Theodor Fontane in zijn gedicht beschrijft, heeft de toenmalige Duitse keizer nog negen dagen geleefd. 1888 is als Drei-Kaiser-Jahr de Europese geschiedenis ingegaan, de Duitse historie in het bijzonder. De middelste van de drie regenten, die het dat jaar in naam te zeggen hadden, Friedrich III., was slechts een goede drie maanden keizer, 99 dagen om precies te zijn. Op 9 maart was hij officieel keizer geworden; op 15 juni 1888, 's avonds om 23:15 uur, is de keizer in Schloss Friedrichskron — zijn geboortehuis te Potsdam — op 56-jarige leeftijd, als gevolg van een keelcarcinoom, overleden. Tijdens zijn periode als keizer had hij niet anders meer gekend dan fysieke kwellingen en hevige pijnen als gevolg van de bewuste ziekte, die hem sedert het jaar tevoren veel kommer en kwel hadden bereid. In zijn patiëntendossier staat vermeld dat kroonprins Friedrich Wilhelm in januari 1887 aan heesheid leed, die reeds veelvuldig bij hem was vastgesteld, en waaraan hij eigenlijk sedert zijn jonge jaren had geleden. Toch vond de kroonprins ook in januari 1887 nog geen aanleiding tot angst of bezorgdheid. De aantekeningen die de lijfarts van de kroonprins en -prinses, Dr. August Wegner — welke al decennia lang die functie vervulde, en die derhalve gedetailleerd vertrouwd was met alle aspecten van 's keizers fysieke afwijking — bijhield, vermelden deze heesheid eveneens.

De eeuwige kroonprins
Friedrich Wilhelm gold niet alleen als de eeuwige kroonprins gedurende de relatief lange tijd dat hij de titel van troonopvolger droeg, maar hij was krijgsheld tegen wil en dank en tevens de hoop van het liberale Duitse burgerdom op betere tijden voor het volk in het algemeen als hij eenmaal keizer zou worden. Met aan zijn zijde de intelligentste en oudste dochter van de Engelse koningin Victoria moest de regeringsperiode van dat echtpaar, eenmaal op de troon, wel een succes worden. Hij gold voor de ene groepering als de tegenspeler bij uitstek jegens rijkskanselier Otto von Bismarck, voor anderen was hij niet meer dan een gestalte zonder formaat. Als kroonprins kreeg hij weinig kans zich te profileren en eenmaal keizer ging hij niet alleen gebukt onder zijn lichamelijke problematiek, maar kreeg hij — ook weer als gevolg daarvan — geen kans om te laten zien uit welk hout hij als keizer was gesneden en welke initiatieven hij zou nemen om het land een andere, liberalere richting te geven.
Al jong leed Friedrich Wilhelm — zoals hij in werkelijkheid heette — aan een keelcarcinoom en zowel echtgenote Victoria als de vorst zelf vertrouwden te veel op de diagnose van de Schotse arts Morell Mackenzie (1837-1892). Diens onenigheid met zijn Duitse collega — en in dit geval mogen we ook gerust van mededinger spreken — Ernst von Begemann (1836-1907) met betrekking tot de fysieke problematiek van de patiënt in casu en de daaruit voortvloeiende, noodzakelijke behandeling, leidde zelfs na het heengaan van keizer Friedrich nog tot een waar politiek schandaal.

De biografie
Een van de meest prangende vraagstukken, die het al te vroegtijdige heengaan van de liberale monarch —wiens anglofiele gezindheid geen geheim was, en enigszins voor de hand lag doordat hij met een dochter van de 'grote Victoria' was getrouwd —, heeft gecreëerd, is dat van de Eerste Wereldoorlog. Zou het zover gekomen zijn als hij langer had geleefd? In de nieuwste biografie over Friedrich III. gaat Hans-Joachim Naumann deze speculatieve vraag weliswaar niet uit de weg, maar het zal duidelijk zijn dat ook hij geen sluitend antwoord kan geven, al worden tal van toestanden en gebeurtenissen onder de loep genomen en worden diverse verbanden veel duidelijker dan deze tot dusver in de historische vakliteratuur waren. Wel is het ziekteverloop van de man die slechts 99 dagen keizer is geweest in dit boek op de voet te volgen en weet de auteur [1] de aandacht tot en met de laatste regels vast te houden.
In het gedeelte waarin de ziektegeschiedenis — van eerst de kroonprins en later van dezelfde persoon, die inmiddels keizer was geworden— in den brede wordt uitgemeten en de diverse standpunten van de verschillende medici de revue passeren, vinden we eveneens de daarbij behorende afbeeldingen, meestal in de vorm van tekeningen, die de heren doktoren hebben vervaardigd van de defecttoestanden en de situatie na bepaalde ingrepen. Hier en daar lijkt het — hyperbolisch gesteld —net een aflevering van Silent Witness.
___________

[1] Hans-Joachim Neumann (geboren in 1939) is, met een lange lijst aan titels, geruime tijd directeur van de kliniek voor mond-, kaak- en gezichtschirurgie van het befaamde Berlijnse ziekenhuis Charité. Dat specialisme maakt hem een kenner van de specifieke problematiek waarmee de kortstondige keizer te kampen had. Daarnaast is professor Neumann een vooraanstaand kenner van de Pruisische geschiedenis. Hij heeft in eerdere instantie reeds gepubliceerd over het thema erfelijke ziekten in Europese vorstenhuizen. Daarnaast heeft hij als biograaf reeds zijn sporen verdiend met werken over vier Pruisische koningen: Friedrich I, Friedrich Wilhelm II, Friedrich II en Friedrich Wilhelm II. Het zal niemand verbazen dat juist de medische aspecten van deze biografieën grote indruk hebben gemaakt.

___________

Hans-Joachim Neumann: Friedrich III. — Der 99-Tage-Kaiser. 288 pag., gebonden, met veel z/w foto's en documenten in facsimile. edition q (im be.bra verlag GmbH), Berlin, 2006; ISBN 3-86124-602-3. Prijs € 19,90. (Prijs alleen in de BRD en verder bij Boekhandel Die Weisse Rose te Amsterdam.)

___________

Afbeeldingen
1. Friedrich III, geboren in 1831, Duits keizer van maart tot en met 15 juni 1888.
2. Hoog te paard: de kroonprins, hier met pijp, bezoekt zijn Krongut Bornstedt.
3. Biograaf en medicus Hans-Joachim Neumann.
4. Voorzijde omslag van Hans-Joachim Neumanns biografie over Friedrich III.

Vinger aan de pols
De in 1913 te München geboren Schalom Ben-Chorin — die onder meer een biografische schets in boekvorm heeft gepubliceerd over de befaade chassidicus Martin Buber — memoreert in zijn jeugdherinnerigen 'Jugend an der Isar' — in Duitsland verschenen in 1980 en later als pocket herdrukt, doch momenteel uitverkocht — een voorval met de toen befaamde Arthur Kutscher (1878-1960), één van de grondleggers der theaterwetenschap, die vanaf 1915 aan de universiteit van de Beierse hoofdstad doceerde. Hij gedroeg zich, in tegenstelling tot het merendeel van al zijn collega's in eigen land en elders, niet als de traditionele kathederfiloloog, die zich beperkt tot alom bekende (toen) eigentijdse auteurs; Kutscher hield eveneens de vinger aan de pols als het ging om nieuw werk van beginnende, meestal (nog) onbekende schrjvers. Ondanks zijn Duits-nationale gezindheid stond Kutscher in literair opzicht niet alleen open voor progressieve en maatschappelijke stromingen, maar omarmde hij deze zelfs.

Taalmuzikale wetmatigheid
Ook in andere opzichten gedroeg Kutscher zich als een ware non-conformist, wiens leermethode zich niet beperkte tot de collegezaal. Beroemd werden zijn excursies aan het einde van het semester. Londen, Parijs en zelfs Moskou waren het doel van zulke ondernemingen — wat in die periode nogal ongebruikelijk was — en dat leverde hem de bijnaam 'Reiseonkel der Universität' op.
Buiten de alma mater hield Kutscher 'zitting' aan een stamtafel in café De Krokodil. Op een dag nam de professor een nieuw verschenen dichtbundel mee. "Morgenrot! Klabund! Die Tage dämmern!", en vervolgens refereerde de hooggeleerde aan zijn stamtafel over deze vulkaanachtige uitbarsting van èchte lyriek. Van dichtkunst wist èn begreep deze professor wel degelijk iets. Ooit had hij de vaststelling getroffen: "Lyriek is taalmuzikale wetmatigheid."

Tegenspraak
Maar nadat de professor verzen uit de nieuwe bundel had gedeclameerd en ze vervolgens aan een analyse had onderworpen, nam een jonge — eerste- of tweedejaars — student, genaamd Alfred Henschke, het woord en waagde hij het de exegese van professor Kutscher tegen te spreken. Daarop gaf de hoogleraar hem te verstaan dat hij die belangrijke dichtkunst eenvoudigweg niet begréep. Deemoedig legde Alfred Henschke vervolgens uit dat hijzelf Klabund was en dat die naam een pseudoniem was, ontstaan uit de samentrekking van 'Klabautermann' en 'Vagabund'. Even was Kutscher de kluts kwijt, maar hij herstelde zich snel. Vanaf Olympische Hoogte verklaarde hij:
"Dat zegt niets. Interpretatie is geen taak van de dichter, maar van de criticus."

_________

Afbeelding: Alfred Henschke, alias de dichter Klabund (1890-1928).