Raamvertelling uit Hauffs eerste Sprookjesalmanak

Dat zijn de acteur Rolf Boysen (geboren 1920), Hans Paetsch (1909-2002), en de film- en toneelspeler Uwe Friedrichsen (geboren 1934). Het zal daarbij — in ieder geval voor een deel — om oudere opnamen gaan, hetgeen overigens in dit programma geen bijzonderheid is.

Die Karawane is een raamvertelling uit de Märchen-Almanach auf das Jahr 1826 für Söhne und Töchter gebildeter Stände (1825). Ook voor de beide daarop volgende jaren heeft Hauff zo'n Märchenalmanach met rijke inhoud gecreëerd.

In de nieuwste aflevering van het BBC Radio 3-programma Discovering music wordt op zondag 5 december, tussen 18:00 uur en 19:30 uur onderzocht in hoeverre de Duitse auteur Ernst Theodor Amadeus Hoffmann (1776-1822)  invloed heeft uitgeoefend op het ballet La casse-noisettes uit 1892 van Pjotr Iljitsj Tsjajkovski (1840-1893). Hoffmann is eveneens werkzaam geweest als muziekcriticus en daarnaast ook als componist. Van zijn werken in die hoedanigheid wilde echter niemand iets weten. In Bamberg zou hij in 1808 theaterdirecteur worden. Voor dat instituut gevestigd aan de Schillerplatz in die stad, staat een bronzen beeld, dat u hiernaast ziet.

Zoals veelal in het programma Discovering music worden hand- en spandiensten verricht door het BBC Concert Orchestra.

Voor de derde achtereenvolgende zondag zendt het tweede Nederlandstalige, Belgische televisienet Canvas op 5 december een aflevering uit van de zesdelige programmareeks Paper trails. Daarin stelt Hendrik Willemyns — van wie wordt gezegd dat hij bekendheid geniet als lid van de band Arsenal — een documentaire voor waarin nader wordt ingegaan op meesterwerken uit de wereldliteratuur. Al dies zes films zijn opgenomen op locaties waar de verhalen zich afspelen, respectievelijk waar de boeken zijn ontstaan.

De Franse schrijver Jean- Baptiste Louvet de Couvray.

Een populair muziekdrama

Het NTR-programma Opera live — dat tijdens de meeste zaterdagen van het jaar  vroeg in de avond via Radio 4 te ontvangen is — biedt op 4 december vanaf 19:02 uur een uitvoering van het relatief weinig gespeelde muziekdrama Lodoïska uit 1791, van de Italiaanse componist Luigi Cherubini (1760-1842). In de versie die dan te beluisteren valt, wordt de instrumentale begeleiding verzorgd door le Cercle de l'Harmonie et des Élémets, onder leiding van Jérémie Rhorer. 

De rol van Lodoïska wordt vertolkt door Nathalie Manfrino; Sébastien Guèze is Graaf Floresk, het personage van Titzikan wordt ingevuld door Philippe Do. Armando Noguera kruipt in de huid van Dourlinski, en Varbel wordt gespeeld door Yves Pruvot. Dat zijn de voornaamste figuren en hun vertolkers; er doen nog flink wat meer mee.

Lodoïska is de titel van enkele opera's van diverse componisten. Die van Cherubini is gebaseerd op de tekst van Claude François Filette-Loreaux, naar de roman-herinneringen in drie delen, Les amours du Chevalier de Faublas, uit de jaren 1787-1790 van Jean-Baptiste Louvet de Couvray (1760-1797).

De eerste uitvoering werd gerealiseerd op 21 juli 1791 in het Théâtre Feydeau te Parijs.

In navolging van zijn vader Johann Sebastian Bach (1685-1750) heeft diens oudste zoon Wihelm Friedemann (1710-1784) eveneens cantates gecomponeerd. Op zondag 5 december kunt u daarvan een en ander beluisteren in een concertregistratie die zal worden uitgezonden door Arte-televisie, op het — voor klassieke muziek via die zender op de bewuste 'gewijde dag' van de week — gebruikelijke tijdstip: tussen 19:15 uur en 20:00 uur.

De uitvoerenden van deze 'andere Bach-muziek' zijn het instrumentaal ensemble dat bekendheid geniet als het Münchner Barockorchester L'arpa festante en het Bachchor Mainz, onder leiding va Rolf Otto. Vier vocale solisten zorgen daarbij voor het benodigde ietwat meer solistisch geprononceerde stemmenmateriaal: Dorothee Mields, Gerhold Romberger, Georg Poplutz, en Klaus Mertens.Een herhaling van het programma zal worden uitgezonden op vrijdag 10 december, 's ochtends vanaf 06:00 uur. Zes dagen later, op donderdag 16 december volgt een tweede herhaling, om dezelfde tijd, bij het krieken van een winterdag.  
Zie tevens onze bijdrage van 22 november op onze zustersite Muziek en mensen.

Tosca
Donderdag 2 december  en vrijdag 3 december wordt de focus van enkele Britse ether-media weer eens nadrukkelijk gericht op de Italiaanse componist Giacomo Puccini — geboren in december 1858; overleden in november 1924, en derhalve voor menigeen (meer dan) voldoende aanleiding om maar weer eens te gaan herdenken. Deze week doen Britse media dat.

Het begint op donderdag 2 december, 's middags om 15:00 uur in het programma Afternoon on 3 van de radiozender BBC Radio 3. Dan wordt weer één van de vele inhoudelijke draken uit de koker van deze mooie-klanken-meester de ether ingestuurd: Tosca. De kwaliteit die de meeste zijner in muziek omgezette tragedies op de bühne kunnen krijgen, is afhankelijk van vooral de vocale prestaties, in eerste instantie die der vrouwen.
De versie die u op genoemde middag kunt beluisteren, is er een van de Chicago Opera: koor en orkest, ondersteund door vocale solisten, onder leiding van Andrew Davis.

Opera Italia 

Tosca vormt tevens één van de vijf onderdelen van de aflevering van het programma Opera Italia dat te horen en te zien zal zijn op vrijdag 3 december door de Britse zendgemachtigde BBC Four-TV. De aflevering in kwestie zal worden uitgezonden tussen 20:30 uur en 21:30 uur. Deze draagt de titel The triumph of Puccini.
In dat uur wordt aandacht besteed aan de vijf meest populaire muziekdrama's van genoemde Italiaan. Naast Tosca, uit 1900, gaat het om La Bohème (1896), Madame Butterfly (1904), Gianni Schicchi (1918) en Turandot (1926).
De jaartallen wijzen op die waarin de eerste publieke vertoning van de werken in kwestie werd gerealiseerd.

Een universum zonder God?

Het tweede Duitse publieke televisienet (ZDF) presenteert ongeveer tien keer per jaar, op een zondag laat op de avond, respectievelijk vroeg in de nacht, een aflevering van het maatschappelijk-wijsgerige programma Das Philosophische Quartett met de twee gastheren Rüdiger Safranski (geboren 1945) en Peter Sloterdijk (geboren 1947). 

Twee gasten zullen zich bij hen voegen, en zij zullen over en weer worden ondervraagd over vooral één thema op hetwelk zij — al dan niet ten rechte — geacht worden deskundig te zijn.
De uitzending die — als alles volgens de planning verloopt — nog net op zondag 28 november zal beginnen: vijf minuten voor middernacht en zal eindigen om 00:55 uur — heeft als thema Universum ohne Gott?
  
Friedrich Nietzsche en Stephen Hawking
Het is inmiddels alweer meer dan een eeuw geleden dat de Duitse denker, duider en dichter Friedrich Nietzsche (1844-1900) verklaarde dat God dood zou zijn (gegaan). Daartegenover komt de internationaal vermaarde astrofysicus Stephen Hawking met een nieuw boek op de markt waarin hij stelt dat God nooit heeft bestaan.

De beide gasten zijn Gero von Randow, geboren in 1953, publicist en redacteur van de Wochenzeitung Die Zeit, en Friedrich Wilhelm Graf, protestants theoloog en hoogleraar Systematische Theologie en Ethiek; geboren in 1948.

Hoewel Hawking een internationaal gezaghebbende wetenschapper is, zou het er wel eens op kunnen uitdraaien — in de dagelijkse praktijk althans — dat er meer gezag wordt toegekend aan de stelling van Friedrich Nietzsche. Gezien het gedrag van bijna alle regeringen in onze Oude Wereld, kun je zoiets ook best billijken.

Zondag 28 november — 's middags tussen 13:00 uur en14:00 uur — wordt op de televisiezender Nederand 2, in de reeks NTR Podium de documentaire Twee mannen en een orkest uitgezonden.
Hoe moeilijk het wellicht op het eerste gezicht ook moge lijken, het is inmiddels alweer bijna drie decennia geleden dat blokfluitist Frans Brüggen het Orkest van de Achttiende Eeuw heeft opgericht, uit onvrede over de toen gehanteerde uitvoeringspraktijk(en), en de daaraan verbonden wens muziek uit de achttiende en die van de vroege negentiende eeuw te spelen zoals de componisten zich dat hadden voorgesteld.

Frans Brüggen is erin geslaagd om uit drieëntwintig landen topmusici bijeen te brengen, en hij wordt daarom — evenals zijn directeur Sieuwert Verster, die tevens zijn vriend is — door die kunstenaars op handen gedragen, aangezien men beseft dat zonder deze twee mannen het ensemble niet zou bestaan.

De documentaire zal worden voorafgegaan door een portret van de tenor Henk Neven.

Een herhaling van het geheel is te zien en te horen, op dezelfde zender, in de nacht van maandag 29 op dinsdag 30 november, tussen 23:55 uur op maandag en 00:45 uur op dinsdag in alle vroegte.

Don PasqualeOp zaterdag 27 november wordt in Nederland en in  België vrijwel gelijktijdig een opera van Gaetano Donizetti (1797-1848) de ether in gestuurd. Beide echter zonder beelden, aangezien het om radiozenders gaat die verantwoordelijk zijn voor de verspreiding. Voor een groot gedeelte overlappen deze producties elkaar.

De eerste van de twee muziekdrama's begint om 19:02 uur op Neerlands Radio 4, in het programma Opera live van de NTR. Het betreft een uitvoering van Don Pasquale uit 1843. Deze wordt gerealiseerd door de Nationale Reisopera.
Te horen zijn Carmelo Corrado Caruso — nomen est omen — als Don Pasquale; Tuomas Katfala als Ernesto Zhang Huiyung als Norma; Quirijn de Lange is Dr. Malatesta. Het Orkest van het Oosten en het koor van de Nationale Reisopera staan onder leiding van Jeremy Carnall.

Lucrezia Borgia

Ongeveer zestig minuten na de aanvang van de uitzending via de Nederlandse radio begint de Nederlandstalige, Belgische radiozender Klara, in het operaprogramma Scala, met de uitzending van Lucrezia Borgia, eveneens van Donzetti, voor het eerst uitgevoerd in 1833.

De versie die u van dat muziekdrama te horen krijgt, is een productie van de Wiener Staatsoper. Friedrich Haider heeft daar de muzikale leiding.

Philippe Pétain, geboren in 1856, was maarschalk in het Franse leger en ontmoette veel respect vanwege zijn heldhaftige gedrag tijdens de Eerste Wereldoorlog. Helaas heeft hij gedurende de Duitse bezetting van Frankrijk tijdens de Tweede Wereldoorlog intensief met de Duitsers intensief samengewerkt waardoor de beschuldiging van collaboratie een voor de hand liggende zaak werd.

Die keuze, ten detrimente van datzelfde vaderland, heeft Pétain, na de aftocht van het moffentuig, de nodige sores opgeleverd: hij werd veroordeeld tot de doodstraf. Hij was toen ook al negentig jaar oud. Aan het leven van Philippe Pétain is op 23 juli 1951 een einde gekomen op het Franse gevangeniseiland Île d'Yel. 
De Frans-Duitse cultuurzender Arte-televisie vertoont op woensdag 24 november de biografische documentaire met de simpele titel Pétain. De uitzending ervan zal worden gerealiseerd tussen 20:15 uur en 22:00 uur.

Ronde getallen-fetisjisme
Deze week wordt op één Nederlandse en één Duitse radiozender herdacht dat het thans driehonderd jaar geleden is dat Wilhelm Friedemann Bach op 22 november werd geboren. Dit in het wereldwijd verbreide fetisjisme aangaande ronde getallen. Niet alleen is er bijna niemand die zulks aan zich voorbij kan laten gaan; erger is dat de herdenkende gebeurtenissen veelal worden geïnitieerd door lieden die daar brood in zien, hetgeen het culturele element niet zelden overvleugelt.

Deze W.F. Bach overleed op1 juli 1784. Hij was de oudste zoon van Johann Sebastian, ook wel Papa Bach. Volgens zijn tijdgenoten was deze senior onder de Bach-junioren een excentriekeling, die muziek componeerde vol avantgardistische elementen en geheel nieuwe invallen: iets dat een traditioneel muziekleven altijd kan gebruiken.

Friedemann componeerde niet alleen, maar hij was tegelijkertjd een virtuoos organist: de appel viel dus niet ver van de stam. Toch is deze musicus, volgens zeggen, in financieel benarde omstandigheden overleden.

Twee programma's

Gedurende de vijf avonden van de werkdagen die de week vanaf maandag 22 november telt, is Friedemann Bach in ons land Componist van de week in het gelijknamige Vara-programma dat via Radio 4 wordt uitgezonden. Tegelijkertijd — dat wil zeggen, al die avonden eveneens tussen 19:30 uur en 20:00 uur — wordt door de regionale Duitse radiozender NDR Kultur aandacht besteed aan deze musicus, maar wel door het uitzenden van andere composities, uitgevoerd door andere ensembles. Dat alles in het programma Musica van genoemde zender. Dat zou nog wel eens moeilijk kiezen kunnen worden.

[Radio 4, maandag 22 t/m vrijdag 26 november, 19:30 - 20:00 uur.

NDR Kultur zelfde dagen, zelfde tijd, andere golflengte.]

In de nacht van vrijdag 19 op zaterdag 20 november — tussen 02:00 uur en 03:25 uur - geeft de Britse zender BBC Two-tv allen, die van klassieke trillers houden — welke ook veelal als film noir worden geklassificeerd — de gelegenheid een vijfenzestig jaar oude rolprent van Robert Siodmak (1900-1973) te bekijken: The spiral staircase. In de hoofdrollen daarvan kunt drie (toenmalige) grootheden van het internationale witte doek tegenkomen. Zij allen zijn, evenals de regisseur inmiddels naar een andere wereld dan die van levende mensen en bewegende beelden vertrokken: Dorothy McGuire (1916-2001), George Brent (1899-1977) en Ethel Barrymore (1879-1959).

Een jonge vrouw die niet kan praten, werkt in een landhuis en wordt doelwit van een gestoorde crimineel die het lijkt te hebben voorzien op mensen met een handicap.

Bijna een eeuw oud

Voordat Opera Zuid met de herfstproductie van 2010 — Der Rosenkavalier uit 1911 van Richard Strauss (1864-1949) — door ons land gaat toeren, worden er eerst twee voorstellingen in de vestigingsplaats van het gezelschap, Maastricht, gegeven. De première zal worden gerealiseerd op vrijdag 19 november — aanvangstijd 19:30 uur — in het Theater aan de Vrijthof in de Limburgse hoofdstad, en op zondag 21 november wordt er een matinee (vanaf 14:00 uur) gegeven in dezelfde entourage. Daarna begint de tournee door Nederland: op dinsdag 23 november in de Stadsschouwburg van Groningen en volgen nog negen steden. Waar en wanneer kunt u zien in de Speellijst van Opera Zuid.

Terugblik

Op 26 januari 1911 — op zo'n tien weken na een eeuw geleden is in de Semper Oper te Dresden deze Komödie für Musik voor het eerst opgevoerd. De regisseur was Max Reinhardt (1873-1943) en Georg Toller, de aankleiding was toevertrouwd aan Alfred Roller (1864-1935). Deze is heel lang de standaard voor opvoeringen van deze opera gebleven. 

De tekst is afkomstig van Hugo von Hofmannsthal (1874-1929), daarbij in hoge mate profiterend van de ondersteuning van Harry Graf Keßler (1868-1937), die eveneens afgebeeld (door Edvard Munch) te vinden is op Rond1900.nl, op 11 maart 2007.
Nog in 1911 werden opvoeringen gerealiseerd in München, Berlijn, Milaan, Praag, Wenen en Boedapest. In 1913 werd Der Rosenkavalier op twee verder verwijderde opera-podia gespeeld: te Londen in Covent Garden en in New York.

De handeling
Het gebeuren speelt zich af tijdens de eerste jaren van de regering van de Oostenrijkse keizerin Maria Theresia (1717-1780), omstreeks 1740 in Wenen.
Marie-Theres von Werdenberg, echtgenote van Feldmarchal von Werdenberg, beleeft, tijdens de afwezigheid van haar echtgenoot, een liefdesnacht met de jonge graaf Octavian Rofrano — die Quinquin wordt genoemd. Het ontbijt dat de beiden tijdens de ochtend na de nacht in rust willen genieten, wordt echter onverwacht verstoord door de komst van Baron Ochs auf Lerchenau, iemand uit de familie van de maarschalkse (Marschallin).Razendsnel weet Octavian zich te verkleden als kamenier Mariandl — daarom wordt de rol van de jonge minnaar gezongen door een vrouw (sopraan of mezzosopraan): zoiets noemt men een Hosenrolle.

De baron koestert vergevorderde plannen om in het huwelijk te treden met Sophie, de dochter van een kort tevoren in de adelstand verheven Fininal, en hij hoopt dat de Marschallin hem een Bräutigamsführer terzijde wil stellen, die — geheel volgens de geldende traditie — aan de bruid (Sophie) een zilveren roos zal overhandigen. De Marschallin stelt Octavian voor. In aansluiting daarop mijmert zij melancholisch over de vergankelijkheid van de tijd.

Op dinsdag 16november presenteert BBC One-tv gedurende het laatste uur van de dag — en dus een uur later in ons gebied — van 23:35 uur tot 00:30 uur onze tijd — een aflevering van het programma Imagine . . ., waarin de documentaire zal worden vertoond Ai Weiwei . . .  without fear or favour, over de politiek nadrukkelijk geëngageerde Chinese kunstenaar Ai Weiwei, die in het Westen niet alleen naam heeft gemaakt als kunstenaar, maar tevens als een geprofileerd-vooruistrevende vertegenwoordiger van de Chinese alternatieve scene. Twee jaar geleden maakte werk van hem deel uit van de expositie GO CHINA in het Groninger Museum. Het meest recente werk van Ai Weiwei — Turbine Hall — is thans te zien in de Tate Modern te Londen.

Presentator van de BBC-documentaire, Alan Yentob, werpt de vraag op hoe het Ai Weiwei lukt om zich binnen het kader van een totalitaire staat als China daadwerkelijk in te zetten voor artistieke vrijheid. Juist dat aspect van de documentaire is inmiddels achterhaald. Goed een week geleden werden tal van Chinese kunstenaars gearresteerd en afgevoerd, anderen — onder wie Ai Weiwei — werden onder huisarrest gesteld. Kort daarop werd zijn atelier geheel ontmanteld. 

Die oer-domme Chinese leiding heeft nog steeds niet begrepen — evenmin als de nieuwe Nederlandse regering, zij het daar ietwat genuanceerder, doch bijna net zo destructief — dat een maatschappij zoveel leefbaarder en kleurrijker wordt door middel van kunsten die in vrijheid en onafhankelijkheid ontstaan.

Oudejaarskind

Neerlands Radio 4 heeft voor de vijf werkdagen in de week die op zondag 14 november is begonnen, van maandag tot en met vrijdag de 19de, voor het programma Componist van de week de keuze laten vallen op de Mexicaan Silvestre Revueltas Sanchéz (1899-1940). Die voornaam zal zeker te maken hebben met de dag waarop deze veelzijdige toonkunstenaar is geboren: 31 december, en Silvester is nu eenmaal een benaming voor oudejaarsdag. In het Duitse taalgebied komen we die benaming voor 31 december veelvuldig tegen.

In zijn actieve tijd kreeg Revueltas vooral bekendheid als dwarsligger, maar dan wel één van de categorie die tegelijkertijd in alle oprechtheid een zoektocht ondernam welke zou moeten leiden tot de realisatie van een nationale kunstmuziek. Gedurende een decennium — in de jaren 1930-1939 ontstonden zijn composities in diverse disciplines. Naast componist was deze musicus werkzaam als dirigent, violist en muziekpedagoog.

Alternatief ingesteld

Silvestre Revueltas sloot zich aan bij de Revolutionaire Kunstenaars Liga, en voorts raakte hij betrokken bij de Spaanse Burgeroorlog, zoals dat met zovele vooruitstrevende kunstenaars van zijn tijd, in diverse delen van de wereld, is gebeurd.
Evenals dat het geval is bij zoveel andere mensen die hun uitdrukkingsmogelijkheden in één der kunsten zoeken, kon ook Revueltas moeilijk omgaan met zijn eigen emoties, en verder eveneens met alles wat op hem afkwam, hetgeen eindigde in een, zij het innige, doch tegelijkertijd tweeslachtige, relatie met de Fles: hij zette het op een zuipen.

Programma

Gedurende de vijf avonden op Radio 4 worden diverse kamermuziekwerken, stukken voor symfonische bezetting en nog andere onderdelen uit zijn fascinerende oeuvre uitgevoerd.

Daaronder zijn Hommage aan de Spaanse dichter Federico García Loca (1898-1936) voor symfonieorkest, gecomponeerd in het jaar dat deze dichter door de fascisten werd vermoord. In hetzelfde jaar schreef Revueltas van dat stuk eveneens een versie voor harmonieorkest.

We horen gedurende die vijf keer een half uur niet alleen enkele symfonieorkesten en de gebruikelijke kamerensembles, maar daarnaast ook de Ebony Band onder leiding van (hoboïst) Werner Herbers.

[Maandag 15 tot en met  vrijdag 19 november, Radio 4 NL,'s avonds tussen 19:30 uur en 20:00 uur.]