Onmogelijke verbintenis

In 1955 heeft regisseur Max Ophüls (1902-1957) [1] het levensverhaal verfilmd — in cinemascope —  van de in 1821 [2] in Ierland geboren Elisabeth Rosanna Gilbert, die in 1861 is overleden, een danseres die bekendheid kreeg onder de naam Lola Montès. Zij werd de geliefde van de Beierse koning Ludwig I (1786-1868) — een relatie die in 1848 heeft geleid tot de val van die monarch.
Max Ophüls heeft diverse films gerealiseerd over vrouwen die werden omgeven door een sfeer van vijandigheid, zowel letterlijk alsook figuurlijk.
Dat is eveneens het geval met Lola Montès, die mede vanwege haar positie — ook hier: letterlijk en figuurlijk — in een tragedie verwikkeld is geraakt.

Markante acteurs
In de rol van Lola Montès zien we Martine Carol (1920-1967), die in de jaren vijftig van de vorig eeuw een status aparte had die meer op de persoon was gericht dan op haar acteertalent, althans niet in eerste instantie. Maar als een regisseur met de uitzonderlijke kwaliteiten besluit om haar een hoofdrol aan te bieden in een film over een historische vrouwenfiguur — anders dan in een zoetsappig, Sisi-achtige toverballentragedie —, moet er meer te vinden zijn achter de façade.

Naast Martine Carol spelen Anton Walbrook (1896-1967) en Peter Ustinov (1921-2004); laatstgenoemde vertolkt de rol van een goedmoedige verteller, impresario en ceremoniemeester in Ophüls' barok gestileerde tragedie.

De muziek voor deze rolprent werd gecomponeerd door de Fransman Georges Auric (1899-1983), die vermaardheid verwierf als lid van het 'componistengilde' Groupe des six.

Uitzendingen

De film met camerawerk van Christian Matras (1903-1977) heeft een duur van 111 minuten. Arte-televisie zendt deze uit op maandag 1 november van 20:15 uur tot 22:05 uur. Een herhaling zal te zien zijn op maandag 16 november 's middags vanaf 14:45 uur. Hoewel het een film uit 1955 is, meldt Arte dat deze zal worden uitgezonden in HD-kwaliteit.

Doordat de opname werd gerealiseerd in cinemascope, ligt het voor de hand dat deze op het beeldformaat 16:9 te zien zal zijn.
_________

[1] De burgerlijke naam van Max Ophüls luidde Maximilian Oppenheimer; hij werd geboren te Saarbrücken.

[2] Over het juiste geboortejaar van Lola Montez bestaat onenigheid. Ook 1818 wordt genoemd.

Buitenbeentje

In de aflevering die deze zaterdag, 30 oktober, in de serie documentaires van de Britse televisiezender BBC, met de overkoepelende titel Timewatch, zal worden uitgezonden — The Pharao's lost city —, wordt herinnerd aan de rebelse farao Achenaten — beter bekend als Echnaton; hij regeerde van ongeveer 1351 tot 1334 vóór onze jaartelling — die ruim drieduizend jaar geleden, samen met zijn volk, naar de woestijn is vertrokken om aldaar een utopische stad te stichten.

(BBC Two-tv, vanaf 20:10 uur onze tijd.)

In het Nederlandse NTR-operaprogramma van Radio 4 — Opera live —, dat de meeste zaterdagen in het jaar op genoemde radiozender te volgen is, wordt op 30 oktober — tussen 19:02 uur en 23:00 uur — het Franse muziekdrama Roméo et Juliette, gecomponeerd door Charles Gounod (1818-1893) voorgesteld. Daarbij gaat het om een productie van De Nederlandse Opera. De instrumentale begeleiding wordt gerealiseerd door het Residentie Orkest onder leiding van Marc Minkowski. Daarnaast is het Koor van de Nederlandse Opera actief.

Voor de lange lijst van vocale solisten kunt u terecht op de website van De Nederlandse Opera. 

Het zal niet nodig zijn hier te refereren aan het klassieke verhaal over de onmogelijke liefde tussen Romeo and Juliet uit de jaren 1591-1594 van William Shakespeare (1564-1616). De beide librettisten, Jules Barbier (1825-1901) en Michel Carré hebben die tragedie als uitgangspunt genomen.
Roméo et Juliette is een opera in vijf bedrijven, voor het eerst opgevoerd te Parijs, op 27 april 1867. Nog in hetzelfde jaar werd er een Duitse versie in dat taalgebied uitgevoerd. In Frankrijk en Italië is het werk zonder onderbreking op het repertoire gebleven.

Voor meer opera, te beluisteren op de avond van zaterdag 30 oktober, raadplege men een artikel — over Les pêcheurs de perles van Georges Bizet — op de aan deze site gelieerde Tempel van het Muziektheater.

In 2008 heeft regisseur Lars Jessen (geboren 1969) één der grote klassiekers uit de Duitse literatuur van het fin de siècle — Der Schimmelreiter, een novelle uit 1888 van Theodor Storm (1807-1888) — opnieuw verfilmd. 

De acteurs die dit verhaal in filmbeelden 'dragen', hebben hun sporen in de wereld van de (Duitse) film en televisie ruimschoots verdiend. Axel Prahl (geboren 1960) geniet ruime bekendheid als Tatort-commissaris in Münster, die daar samenwerkt met — en vooral wordt tegengewerkt door— patholoog-anatoom professor Börne.
Ook de naam van Katharina Wackernagel (geboren 1978) doemt meer en meer op in de sfeer van film en televisie bij onze oosterburen. Peter Jordan is de derde bekendheid die een figuur speelt in deze rolprent.

De film — die in de VPRO-Gids ten onrechte als Die Schimmelreiter wordt aangekondigd en daarbij wordt gekwalificeerd als komisch drama — wordt door het eerste Duitse televisienet ARD uitgezonden op vrijdag 29 oktober vanaf 23:40 uur tot 01:20 uur in de nacht op zaterdag 30 oktober.

Een van de producten die de meesten van ons in de keuken relatief veel gebruiken, is olijfolie; daarnaast zijn er zeker zoveel mensen die ook de vrucht op zich voor enige vorm van consumptie in huis halen. Tot verder nadenken over oorsprong en achtergrond worden we doorgaans niet aangezet. Vooral in Zuid-Europese landen groeien en bloeien ze talrijk, zoals in het Spaanse Andalusië. Daar vinden we dan ook, evenals dat elders in zuidelijke streken van Europa het geval is, een enorme variëteit aan marktkramen vol met diverse soorten olijven.

Arte-televisie biedt op vrijdag 29 oktober de gelegenheid om meer te weten te komen over de olijfteelt in dat deel van Spanje, door mddel van de documentaire die op genoemde dag zal worden uitgezonden onder de titel Der Olivenbaum — Spaniens König der Bäume.
In genoemde streek wordt tweeënzestig procent van de gehele landbouwgrond beplant met olijfbomen. Deze documentaire is in 2009 gerealiseerd door Susanne Gebhardt, voor de Saarländische Rundfunk.

De film, die in HD-kwaliteit en op het beeldformaat 16:9 zal worden uitgezonden in de middag van vrijdag 29 oktober — tussen 16:50 en 17:35 uur — , zal op vrijdag 5 november worden herhaald, in de ochtend vanaf 09:15 uur.

De Britse televisiezender BBC Two biedt op zondag 24 oktober de unieke gelegenheid om de inmiddels 84 jaar oude David Attenborough te volgen op zijn reizen naar tal van plekken op onze aarde waar hij opnamen maakt voor diverse afleveringen van zijn programmareeks David Attenborough's First Life.

Deze zullen niet alleen worden voorgesteld door de BBC, maar daarnaast nog door tal van andere zendgemachtigden, verspreid over onze globe.

De Franse acteur Philippe Noiret  op latere leeftijd.

Spel op hoog niveau

Agostino Steffani

Op BBC Radio 3 wordt zaterdag 23 oktober in het programma Opera on 3 een minder bekend muziekdrama — Niobe, regina di Tebe — uit 1688 uitgezonden. Componist is  Agostino Steffani (1654-1728). Koor en orkest van the Royal Opera House Covent Garden ondersteunen de vocale solisten.

Het libretto voor Niobe is afkomstig van Lodovico Orlandi. De première van dit muziekdrama werd gerealiseerd in 1688 te München in het Theater am Salvatorplatz. In 1986 werd deze opera opnieuw in een Duits speelplan opgenomen: in dat van Heidelberg.

De handeling

Anfione, koning van Thebe — gezongen door een mezzosopraan — besluit om zijn openbare functie op te geven om zich verder aan de kunsten te wijden. Zijn wederhelft Niobe — sopraanpartij — neemt de functie van haar echtgenoot en alle daarbij behorende macht over; zij benoemt Clearte, een man die haar in het geheim bemint — een rol die wordt gezongen door een tenor — tot stadhouder.

Ene Poliferno — gezongen door een basstem — loopt rond met wraakgevoelens omdat Anfione zijn zuster heeft vermoord. Hij oefent druk uit op Creonte — een rol voor een tenorstem — om de macht te grijpen. Daartoe laat hij Creonte de beeltenis zien van Niobe, waarop de man direct verliefd wordt. Poliferno trekt ten strijde tegen Thebe, maar die stad wordt beschermd door de goden in antwoord op Antifone's gebeden. Vervolgens maakt Poliferno Niobe wijs dat de god Mars verliefd op haar is geworden.

Dat leidt tot een vorm van grenzeloze hoogmoed bij Niobe. De gevolgen zijn desastreus: de goden doden Niobe's kinderen; zijzelf wordt zodanig betoverd dat ze in versteende vorm voortbestaat. Anfione maakt daarop een einde aan zijn leven.

Bijna anderhalve eeuw later, in 1826, heeft de Italiaanse componist Giovanni Pacini (1796-1867) eveneens een opera met de titel Niobe geschreven.

Voor meer muziekdrama's die op zaterdag 23 oktober door West-Europese zendgemachtigden zullen worden uitgezonden, zij hier verwezen naar ons artikel van heden op de aan deze site gelieerde website Tempel van het Muziektheater.

Een klein uur wordt op donderdag 21 oktober uitgetrokken, op het Nederlandstaige tweede Belgische televisienet Canvas, voor de Belgische schrijver, podiumkunstenaar en polemist Tom Lanoye. Weliswaar wordt hij door velen nog steeds beschouwd als een angry young man, maar met zijn 52 jaren raakt het letterlijk jonge er langzamerhand ietwat af.

De film is onderdeel van een reeks portretten van topkunstenaars in het land van onze directe zuiderburen.

Tom Lanoye — wiens volledige naam Tom Emiel Gerardine Aloïs Lanoye luidt— is afkomstig uit Sit Niklaas bij Gent. Hij is intussen zover opgeschoten in de vaart der Belgische letteren dat er bijna geen lijst met voorgedragen prijswinnaars voorkomt, waarop zijn naam niet prijkt. Hij wordt dan ook gezien als een literaire divo. [1] De uitzending begint om 22:10 uur en duurt tot 23:05 uur.

__________

[1] Aangezien het hier over mensen gaat die worden geacht te kunnen omgaan met taal, zij er op gewezen dat men nu kennelijk zover is gekomen om vrouwelijke begrippen — in dit geval diva — van een mannelijke tegenhanger te voorzien. Dat is des te opvallender omdat men meer en meer is overgegaan van vrouwelijke woorden — doctoranda, neerlandica, directrice, etcetera — over te gaan naar de mannelijke vorm: doctorandus, neerlandicus, directeur.

Paperback-reprint van de eerste  Amerikaanse editie van Lady Chatterley's Lover.

In het radioprogramma Night Waves dat wordt uitgezonden door BBC Radio 3 wordt op woensdag 20 oktober, tussen 22:15 uur en 23:00uur onze tijd, de aflevering 50th Anniversary of the Lady Chatterley Trial gepresenteerd. Daarin wordt teruggeblikt op het proces dat voor de Londense rechtbank Old Bailey werd gevoerd over de derde versie van de roman Lady Chatterley's Lover van David Herbert Lawrence (1885-1930), die onder meer als hogepriester van de liefde is gekwalificeerd. 

In het NTR-programma Het  uur van de wolf wordt op dinsdag 19 oktober vanaf 23:00 uur de nieuwste aflevering, Klokken van de keizer, uitgezonden.
Van de enorme schat aan bijzondere klokken uit de achttiende eeuw, welke zeer kostbaar waren mede doordat ze konden bewegen en muziek maken — en in de periode vanuit het Westen naar China werden verscheept —, zijn maar weinig exemplaren meer te vinden in onze contreien. Daartegenover staat echter een gigantisch aantal van anderhalf duizend dat zich in de Verboden Stad van Beijing bevindt.

Deskundigen van het Museum De Speelklok in Utrecht hebben het plan opgevat om van al die klokken in het verre China acht stuks te restaureren en ze vervolgens te exposeren, hetgeen daarmee voor het eerst buiten China gebeurt.

De uitzonderlijke belangen welke rondom die restauratie een rol spelen, zorgen er helaas voor dat de verschillen tussen ons land enerzijds en China daartegenover, op scherp zijn komen te staan. Daarvoor zorgen gepreoccupeerde Chinese bureaucraten, en daarmee wordt maar weer eens aangetoond dat ambtelijkheid slechts in zeldzame gevallen constructief is.

Inmiddels heeft het samenwerkingsverband toch zo'n drie jaar standgehouden en is onlangs de tentoonstelling geopend door middel van het in werking stellen van zo'n oud Chinees exemplaar een Pagodeklok. De expositie is nog te bezichtigen tot 28 februari 2011.

Maandag 18 en dinsdag 19 oktober wordt opnieuw een van de befaamde oude geschiedenissen uit de antieke wereld — welke door de Duitse letterkundige Gustav Schwab zijn gepubliceerd in verzamelingen die tot op de huidige dag populair zijn gebleven. Ook in Nederlandse vertaling zijn de Griekse mythen en sagen, in diverse uitvoeringen  verschenen.

Gedurende de uitzending, op de beide genoemde avonden, van het letteren-programma Am Abend vorgelesen — dat wordt uitgezonden via de Duitse regionale radiozender NDR Kultur tussen 22:00 uur en 22:35uur — kunt u luisteren naar het verhaal Sieben gegen Thenen, voorgelezen door Susanne Stein.
Het verhaal in kwestie is eveneens terug te vinden in het oeuvre van de klassiek-Griekse tragedieschrijver Aischylos, die leefde van 525-456 vóór onze jaartelling. De titel van de Nederlandse vertaling van deze tragedie luidt dan ook gewoon Zeven tegen Thebe.

Mensen die er genoegen aan beleven dit verhaal voorgelezen te krijgen, zouden ook de tragedie eens moeten lezen: een kleine 60 pagina's toneeltekst, dus veel wit tussen de regels en zo meer. Bijwonen van een opvoering zal per definitie wel heel erg moeilijk worden.

Hierboven ziet u een panoramische blik, uit het negende decennium van de negentiende eeuw,op de Luxemburgse plaats Diekirch. Buiten de dominerende abdij en enkele fabrieksschoorstenen is er nog iets markants te zien.Rondom de aanlegsteiger in de rivier de Moezel hangt veel wit wasgoed, aan drie zijden.

Dit is één van de foto's uit een reeks die in het fin de siècle (in dit geval ook letterlijk van een kalendereeuw) zijn genomen, en, aan de achterzijde, zijn voorzien van een gebruikelijke tekst  van de fotograaf — in dit geval van hoffotograaf N. Maroldt — en, heel klein gedrukt in het midden onderaan — de naam van de uitgever die (onder meer) deze foto in de handl heeft gebracht op zeer dik bordpapier dat van zo goede kwaliteit is dat dit één en een kwart eeuw na dato nog steeds in uitstekende conditie verkeert. Als je er tegenaan tikt, is het alsof je een plankje tot klinken brengt.

Weinig uitgevoerd

Niet al te vaak wordt het muziekdrama La dame blanche van François-Adrien Boïeldieu (1775-1834) op de planken gebracht, maar nu dat onlangs weer wel eens is gebeurd, heeft men er tegelijkertijd opnamen van gemaakt die op zondag 17 oktober via de regionale Duitse radiozender WDR 3 in het programma Bühne: Radio tussen 20:05 uur en 23:00 uur de ether in zullen worden gestuurd.
Het ensemble Orchestral de Paris staat onder leiding van Marc Minkowski; het Choeur de Radio France en vocale solisten completeren het geheel.

Achtergronden

Het muziekdrama La dame blanche is gecomponeerd op een libretto van de Franse toneelschrijver Eugène Scribe (1791-1861), die zich heeft gebaseerd op twee korte verhalen van Walter Scott (1771-1832): The Monastery (1820) en Guy Mannering (1815).

De eerste opvoering werd gerealiseerd in de Opéra Comique te Parijs, op 10 december 1825; een jaar later was Wenen aan de beurt met een Duitse versie. 

Het zou echter bijna anderhalve eeuw duren voordat er weer een Duitse versie in het repertoire zou worden opgenomen: dat gebeurde te Karslrue, in een nieuwe vertaling.

De handeling

In het verhaal van Walter Scott, en derhalve in de handeling van dit muziekdrama dreigt een kasteel te worden geveild en daardoor in het bezit te komen van rentmeester Gaveston — die in het muziekdrama wordt vertolkt door een bariton — kruipt Ann — rol voor sopraan — in de vermomming van een spokende witte dame, en ondersteunt daarmeede (haar) sympathieke George brown, die wil proberen zijn rechtmatige bezit terug te kopen. Brown vindt een verborgen schat, en wordt vervolgens geïdentificeerd als de enige echte eigenaar van het kasteel.

Kim Walker

De regionale Duitse radiozender NDR Kultur presenteert op zaterdag 16 oktober, tussen 8:30 uur en 19:00 uur, een concert in het programma Musica. Er staat maar één compositie op het programma: Großes Konzertstück für Fagott und Orchester uit 1805 — dat beter bekend geworden is als Concert voor fagot en orkest — van Johann Nepomuk Hummel (1778-1837), uitgevoerd door de London Mozart Players onder leiding van James Glover. Solistische medewerking wordt verleend door de fagottiste Kim Walker, die tevens als Dean van het Conservatory of Music van het Australische Sydney is, kwam enkele malen negatief in het nieuws als gevolg van beschuldigingen, onder meer plagiaat, welke na onderzoek als niet ter zake doende terzijde geschoven werden.

Leermeesters

De componist Hummel wordt niet zelden afgedaan alseen niet al te originele epigoon van Wolfgang Amadeus Mozart (1756-1791), die één van zijn leermeesters is geweest, evenals diens — vooral kunstmatig als doodsvijand, en zelfs moordenaar opgevoerde — tegenpool Atonio Salieri (1750-1825). Ook Johann Georg Albrechtsberger (1736-1809) is één der leermeesters geweest van deze, thans bijna geheel aan de vergetelheid prijsgegeven Hummel, die tijdens zijn leven gold als één der grootste, zij het soms ouderwets schrijvende componisten van zijn tijd Daarnaast was hij hoogstwaarschijnlijk de belangrijkste pianist van die periode in de muziekgeschiedenis.

Kapelmeester

Nadat de jonge Hummel vanaf 1788 uitgebreide concertreizen had ondernomen, werd hij in 1804 kapelmeester van Vorst Esterházy te Eisenstadt; hij bleef in dar tot 1811. In de periode 1816-18 was hij in dezelfde functie werkzaam te Stuttgart, waarna hij in Weimar hetzelfde beroep ging uitoefenen. In die stad was Hummel echter vooral verantwoordelijk voor de operavoorstellingen — muziekdrama's van Gioacchino Rossini (1792-1868), Daniel Auber (1782-1871), Giacomo Meyerbeer (1791-1864), Ludwig Spohr (1784-1859) en Vincenzo Bellini (1801-1835).

Als componist heeft Hummel veel pianostukken aan de wereld geschonken, evenals tal van concerten, onder meer voor trompet [1], die alle nog slechts sporadisch worden gespeeld tijdens professionele concerten. Van de ruim tien werken voor het muziektheater is er eigenlijk maar één overeind gebleven: Mathilde von Guise, opus 100, uit 1810 (revisie 1821); de overige hebben niet bepaald een meer dan marginale betekenis.

__________

[1] In 1975 heeft de Amerikaanse trompettiste Carole Dawn Reinhart (geboren 1941) tijdens enkele concerten met het (toenmalige) Noordelijk Filharmonisch Orkest — onder leiding van Francis Travis in eigen speelgebied — het Trompetconcert van Hummel voorgesteld. Daarvoor reisde ze met haar privévliegtuig tot de luchthaven van Eelde.

Miljarden jaren geleden

Arte-televisie biedt alle geïnteresseerden die de beschikking hebben over een werkende beeldbuis, op vrijdag 15 oktober, tussen 21:45 uur en 22:35 uur, de gelegenheid zich nader te laten informeren omtrent een aloud 'medisch instrument': de antibiotica. [1]
Studies hebben uitgewezen dat het bij dit fenomeen niet gaat om een menselijke uitvinding in het kader van de experimentele geneeskunde, maar dat het inmiddels reeds miljarden jaren geleden is dat organismen zelfstandig pogingen hebben ondernomen zich aan te passen door een vorm van weerstand op te bouwen jegens andere organismen.

Resistentie

De Franse documentaire van Pierre Bressiant uit 2008 laat zien hoe het werk zich volstrekt van wetenschappers die bekend zijn met de stand van zaken ten opzichte van het fenomeen der resistentie tegen bacterién.

De film — die in HD-kwaliteit zal worden vertoond op het 5 formaat 16:9, en die voorzien is van stereofonisch geluid — zal worden herhaald in de ochtend van zaterdag 16 oktober, vanaf 10:10 uur.

__________

[1] Het woord antibiotica is een meervoud van antibioticum, en derhalve zal de werkwoordsvorm die eraan wordt gekoppeld ook uitsluitend in het meervods mogen worden gebruikt, doch hele volksstammen, die zich in hun eigen vak als briljant hebben onderscheiden, bekommeren zich in het geheel niet om het Nederlands dat zij moeten gebruiken om hun werk te beschrijven.
Het is een moderne ziekte om dat steeds minder, dan wel in het geheel niet meer, belangrijk te vinden. We zien hetzelfde bij voorbeeld als het woord media wordt gebruikt; eveneens een meervoud en derhalve hoort het bijbehorende gezegde eveneens in het meervoud te staan.

Engelstalige poster voor de Franse film Etre et avoir.