Vaste aanstellingen
Reeds als achttienjarige kreeg Johann Sebastian Bach in 1703 een vaste aanstelling als organist te Arnstadt, een positie die hij vier jaar achtereen zou blijven bekleden. Vervolgens zou hij gedurende bijna een jaar dezelfde functie in Mühlhausen vervullen, om daarna bijna tien jaar ― van 1708 tot 1717 als kamermusicus en hoforganist in dienst van de hertog van Sachsen-Weimar werkzaam te zijn. In augustus 1717 werd Bach benoemd tot hofkapelmeester van Leopold von Sachsen-Anhalt-Cöthen. Met die vorst maakte hij reizen naar Dresden, Kassel en Karlsbad. In die tijd ontstonden onder meer de befaamde Brandenburgse Concerten, de Orkestsuites, alsmede Das Wohltemperierte Clavier.
Na het overlijden van zijn eerste vrouw, Maria Barbara, in juli 1720, trad Bach in december van het daarop volgende jaar in het huwelijk met Anna Magdalena Wilcken. Tijdens zijn verblijf in Cöthen ontstond ook de Johannes Passion, die op Goede Vrijdag 1723 voor het eerst in de Leipziger Thomaskerk werd uitgevoerd.

Thomascantor in Leipzig
Kort tevoren, in juni 1722, was de illustere Thomascantor Johann Kuhnau op 62-jarige leeftijd gestorven. Diens opvolging hield vele gemoederen, tot ver buiten Leipzig, bezig. Ongetwijfeld vanwege de bijzondere positie, die immers was gekoppeld aan het ambt van director musices, hetgeen inhield dat iemand dan tevens de muzikale verantwoordelijkheid had voor alle overige Leipziger kerken. Dit instituut had in meer dan zes eeuwen een voortreffelije reputatie weten op te bouwen.
Ook Bach meende, daar beter op zijn plaats te zijn, omdat daar zoveel was gedaan voor de ontwikkeling van de Duitse kerkmuziek. Toch wachtte hij een half jaar alvorens te solliciteren, ook al stond van tevoren vast dat hij als basisinkomen niet meer dan een kwart zou verdienen van zijn bezoldiging in Cöthen. Bovendien had zijn vrouw daar een eigen inkomen als zangeres.
Ondanks de vele bezwaren, die aan de functie schenen te kleven, bleken de voordelen ― zoals een universiteit waar zijn zonen zouden kunnen studeren ― de doorslag te geven.
In de tussenliggende periode was het stadsbestuur van Leipzig er niet in geslaagd een geschikte opvolger voor Kuhnau te vinden, al hadden zich niet de slechtste musici van die dagen aangediend. Uiteindelijk viel de formele keuze op 22 april 1723 ten gunste van Bach uit.

Weihnachtsoratorium
Met de verhuizing naar Leipzig begon Bach aan zijn laatste en tevens langste dienstverband, dat tot aan zijn overlijden op 28 juli 1750 voortduurde. In die tijd, met name in de periode 1729-1735, ontstonden de grote koorwerken: de Matthaeus Passion in 1729, de Hohe Messe vier jaar later, de Zes Motetten en het Weihnachtsoratorium in 1734.
Hoewel de benaming oratorium van de componist zelf stamt, is de betiteling niet helemaal correct, omdat er geen sprake is van een dramatische voorstelling van bijbelse geschiedenis, maar van een episch-lyrisch verhaal over de geboorte van Jezus Christus, door middel van teksten uit de Evangeliën van Lukas en Matthaeus, onderbroken door lyrische passages van een schrijvende tijdgenoot, waarschijnlijk Picander, de tekstdichter van onder meer de Matthaeus Passion.

Zes Cantates
Oorspronkelijk was het Weihnachtsoratorium niet als een gesloten geheel geconcipieerd, maar is het ontstaan door samenvoeging van zes cantates, die Bach in 1734 voor de gehele periode van het Kerstfeest ― de drie kerstdagen: 24, 25 en 26 december, Nieuwjaarsdag, de daarop volgende zondag en Driekoningen ―, om successievelijk tijdens de daarop betrekking hebbende godsdienstoefeningen in de Thomaskerk te worden uitgevoerd. We kunnen deze serie qua opzet derhalve wel als een liturgische, echter niet als een artistieke eenheid beschouwen.

Parodieën
Het meest bijzondere van dit Weihnachtsoratorium ligt echter besloten in de omstandigheid dat Bach voor de zes onderdelen ervan heeft geput uit eerder gecomponeerde stukken, met name drie cantates, die voor wereldse aangelegenheden waren geschreven, zoals een vorstelijke verjaardag. Misschien is het niet alleen de enorme tijd- en werkdruk geweest die Bach ertoe heeft doen besluiten om in totaal 17 gedeelten uit de Cantates BWV 213, 214 en 215 over te nemen. Immers, de eerdere gelegenheden waarvoor ze waren gecomponeerd, waren eenmalig en voor een zeer beperkte kring van toehoorders. Bij een componist van het kaliber van Papa Bach is het echt ondenkbaar dat gebrek aan muzikale invallen de reden voor die parodieën zou zijn geweest. Hoe het ook zij, Bach heeft op deze wijze in ieder geval enkele heel bijzondere muziekstukken voor de totale vergetelheid gespaard door ze, in min of meer aangepaste vorm, voor deze gelegenheid over te nemen. Dat geldt met name voor de grote koren ter inleiding en voor een aantal belangwekkende aria’s.

Harmonisch geheel
Bij nadere beschouwing valt vrijwel nergens in dit Weihnachtsoratorium discrepantie te bespeuren tussen muziek en tekst, met één uitzondering wellicht: de tenor-aria Auf meinen Flügeln sollst du schweben uit de Hercules-cantate heeft Bach zonder meer overgenomen in de vierde cantate van het onderhavige oratorium als tenor-aria met de tekst Ich will nur dir zu ehren leben. Daar kan alleen extreme tijddruk als geldig excuus worden aangevoerd. Doch daartegenover staan enkele staaltjes van Bachs bijzondere scheppingskunst: al direct in de eerste cantate vinden we de alt-aria Bereite dich Zion, afkomstig van de alt-aria Ich will dich ncht hören. Door enkele ware kunstgrepen is Bach erin geslaagd de afwijzing door geringe veranderingen ― onder meer door toevoeging van een oboe d’amore ― in een sfeer van blijde verkondiging te doen omslaan. In andere gevallen waren echter andere ingrepen nodig zoals transpositie ― wanneer een sopraanaria werd ‘omgezet’ in een alt-aria ― of toevoeging van meerdere instrumenten, zoals in het slaapliedje voor de jonge Hercules, dat in het Weihnachtsoratorium een wiegelied voor de kleine Jezus wordt.

Universele schoonheid Ondanks het feit dat dit oratorium voor een zeer beperkte periode in het kerkelijk jaar bestemd is, kan men de muzikale schoonheid ervan voortdurend absorberen. Het werk blijft één van de meest fascinerende mijlpalen uit de muziekgeschiedenis.
___________
Afbeeldingen
1. Johann Sebastian Bach. Tekening van Jarko Aikens, Groningen 1985. Archief Heinz Wallisch.
2. Prins Leopold von Anhalt-Cöthen.
3. De Evangelist Lukas. Illustratie overgenomen uit de Printbybel met 246 voorstellingen des Ouden & Nieuwen Testaments, A.D. 1698. reprint van Foresta, Groningen, ca. 1976.
4. Christus geboren, in het Evangelie van Lukas, beschreven. Illustratie overgenomen uit de bovengenoemde Printbybel.

Europese geschiedenis van de twintigste eeuw
Vandaag verschijnt bij de nog jonge, maar zeer dynamische uitgeverij Nieuw Amsterdam het nieuwste boek van de Nederlandse historicus Maarten van Rossem, met de korte en krachtige titel Drie oorlogen. Een goed gekozen tijdstip voor een boek dat als geschenk in de komende zes weken een goede en naar mijn idee dankbare taak zal kunnen vervullen, mede door de veelzijdigheid, als Van Rossems troost in duistere dagen. De auteur beschrijft in kort bestek het relatief weinige wel en het al te vele wee in de geschiedenis van Europa gedurende de twintigste eeuw. Dat nieuwe tijdperk is in Van Rossems optiek begonnen met de aanval door de terrorist Gavrilo Princip — nomen est omen — op de troonopvolger van de Donau-monarchie Franz Ferdinand en diens wederhelft.

Kettingreactie
Hoewel achteraf nooit twee onvergelijkbare grootheden ter vergelijking naast elkaar kunnen worden gelegd — een voldongen feit enerzijds tegenover de situatie zonder die gebeurtenis — is het niet zo'n vreemde gedachte dat de twintigste eeuw in ieder geval heel anders, en hoogstwaarschijnlijk minder bloedig, zou zijn verlopen als deze fatale schoten op 28 juni 1914 te Sarajevo niet zouden zijn gelost. De Eerste Wereldoorlog zou niet, en in ieder geval niet op de voorgevallen wijze, hebben plaatsgegrepen. Realiteitszin ontberende politici en op macht beluste militairen zouden ongetwijfeld minder opgefokt zijn geweest, en de drang om een defensieve strategie om te zetten in agressief optreden [1] zou zeker een andere dimensie hebben gehad, waardoor in ieder geval de vraag gerechtvaardigd is of de ontwikkelingen tussen 1914 en 1918 in een andere constellatie eveneens zo desastreus zouden zijn geweest. Waarschijnlijk niet, vooral omdat er geen, of in ieder geval veel minder vernederende, vredesvoorwaarden van Versailles zouden zijn geweest, en dat vormt aanleiding tot de aanname dat er voor die dolgedraaide en tot op het merg gedegenereerde idioot Adolf Hitler niet zo'n prominente rol zou zijn weggelegd.

Hitler
"Hoewel . . . het communisme en het nationaal-socialisme in ideologisch gedreven moordzucht niet essentieel van elkaar verschilden, is Hitler, meer dan enige communistische leider, de incarnatie van het politieke kwaad van de vorige eeuw geworden", schrijft Maarten van Rossem in het onderdeel met de titel die de naam draagt van dat niet alleen politieke, maar (mede als gevolg daarvan) menselijke, maatschappelijke en morele Kwaad. Daar valt geen speld tussen te krijgen. Ook rekent Van Rossem en passent af met enkele vastgeroeste, want affectieve, preoccupaties met betrekking tot de Autobahnen, die werkelijk geen ander doel hadden dan voor het verkeer. Ook met betrekking tot het overkoepelende concept dat de 'Entartete Anstreicher' zou hebben gehad houdt de schrijver ons nog even enige, tot een andere conclusie leidende, feitelijlkheden onder de neus. Heel veel toeval en tal van omstandigheden hebben geleid tot de positie van de Führer, niet tot de daaraan, ondanks alles en allen, ten onrechte toegeschreven kwaliteiten. Vooroordelen uit de weg ruimen is weliswaar een heidens werk, maar wie daartoe steeds opnieuw een poging waagt, verdient het dat zijn beschrijving daarvan serieus wordt genomen, en een geïnteresseerde doet zulks door te lezen, en niet alleen door de woorden en hun context door te nemen, maar ook al dat te vergaren (het aren lezen achter de maaier) wat de grote lijnen in de ontwikkeling van de twintigste eeuw voor ons overzichtelijk, en niet te vergeten, inzichtelijk maken.

Tweede Wereldoorlog
In het hoofdstuk over de Tweede Wereldoorlog begint de auteur met de explicatie dat vier verschillende deelconflicten, op nogal uiteenlopende geografische locaties, tesamen het fenomeen vormden dat eerst Europa en vervolgens de rest van de wereld tussen 1939 en 1945 — en in tal van andere vormen nog lang daarna — in de greep zou houden. Ten eerste als gevolg van de complexiteit en de 'veelzijdigheid', later als gevolg van het onvoorstelbare leed dat zijn sporen tot in de huidige generaties op vele plaatsen ter wereld heeft nagelaten en ook nog wel even blijft doorwerken.
Van Rossem is ook kritisch ten opzichte van de stelling, die van vele kanten is geopperd, dat Duitsland gedoemd was die oorlog te verliezen. Nog afgezien van allerlei kwesties van persoonlijk prestige en relatief onbereikbare doelstellingen in die gegeven situatie, is het helemaal niet zo zeker dat die stelling zoveel hout snijdt als dikwijls ook nu nog wordt aangenomen.
Ondanks de talrijke aspecten op het politieke, sociale en intermenselijke vlak — en toen nog veelvuldiger op dat van de onmenselijkheid — die opnieuw een zeer omvangrijk boek hadden kunnen opleveren, heeft Maarten van Rossem zich beperkt tot een zeventig pagina's voor deze thematiek.

Koude Oorlog
Die beide hoofdstukken over de wereldoorlgen betreffen reeds eerder verschenen analyses van de Europese geschiedenis in de eerste helft van de twintigste eeuw. Meer dan het dubbele aantal bladzijden neemt het derde grote onderdeel van zijn boek in: de Koude Oorlog, een hoofdstuk uit Van Rossems koker dat niet eerder is gepubliceerd. In de Koude Oorlog kwamen de twee, in het laatst van de oorlog tegen Hitler-Duitsland samenwerkende, grote mogendheden lijnrecht tegenover elkaar te staan, hetgeen voor menigeen duidelijk werd toen de hoge heren elkaar in Jalta hebben ontmoet. De strijd om de — desnoods zeer foute — Duitse geleerden barstte los en heeft, tot ver na de directe afsluiting van de gewapende vijandelijkheden, ook veel terechte irritatie en kritiek gegenereerd.
Dat die Koude Oorlog zoveel meer aspecten met zich meebracht, hebben tal van lezers in de loop van hun bestaan via kranten, boeken en ethermedia meebeleefd, in tegenstelling tot veel van de gebeurtenissen die in de beide eerste afdelingen van het boek worden behandeld.

Helder betoog
Maarten van Rossem heeft niet alleen een helder — en tegelijkertijd, hoop ik, voor menigeen verhelderend — boek geschreven waarin verbanden worden gelegd, welke meer duidelijk maken dan menig gecompliceerd college van boven de materie staande geleerden. Voorts heeft hij afgezien van allerlei hoogdravende taal, maar heeft hij de regels die daarvoor geleden in acht genomen, en daarmede een beter product afgeleverd dan zo menig andere extreem geleerde groot-mogol. Bovendien, en dat mag hier zeker niet onvermeld blijven, omdat het een zeer schaars geworden fenomeen is: Van Rossem weet wanneer je hun (datief) en wanneer je hen (accusatief — altijd na een voorzetsel!) dient te gebruiken. Alleen al daarom zou menig collega-scribent, journalist en, ja ook, Neerlandicus deze tekst eens moeten bestuderen. Men kan er, door alle boven aangestipte, positieve, elementen, van leren.

__________
[1] Dit werd echter door degenen, die de strategie hadden uitgedokterd, in het geheel niet anders dan als defensief ervaren. Een vooral Duits fenomeen dat zich tot op de huidige in het denken van bepaalde politici in die 'cultuur' heeft gehandhaafd. De verregaand waanzinnige voorbereidingen die door een aldaar (mede)regerende tijdbom — de Minister van Binnenlandse Zaken, Wolfgang Schäuble, een in meer dan één opzicht ernstig beschadigd wezen — worden getroffen voor een soort Vierde Rijk met een nieuwe Gestapo — vanzelfsprekend niet met die naam, maar wel met meer macht dan welk voorafgaand instituut in die categorie, en opnieuw een eigen staat binnen de staat vormend — worden door de bedenker ook slechts ervaren als niets meer of anders dan verdedigingsstrategieën in de strijd tegen het al dan niet vermeende alom aanwezige terrorisme. Miljoenen Duitsers slikken dit conglomeraat van leugens ook nu weer als Zuckerbrot voor zichzelf en de Peitsche voor de boosdoeners. In ieder geval hebben ze, net als hun ‘dienaren’ aan de regeringstafel, op dat punt niets geleerd van de geschiedenis.
__________
Maarten van Rossem: Drie oorlogen. — Een kleine geschiedenis van de twintigste eeuw. Amsterdam, november 2007; Nieuw Amsterdam, Uitgevers. 320 pag., paperback; ISBN 978-90-468-0321-9; Prijs € 18,95.

Gedurfde onderneming
Hoewel de officiële presentatie van een wereldprimeur, de nieuwe Winterreise-cd, in Nederland pas op zaterdag 24 november in het Bethaniënklooster te Amsterdam zal plaatshebben, is de wereldwijde verkoop van de compact disc op maandag 5 november gestart. Wat bij de eerste informatie, als je door de platenmaatschappij wordt voorgelicht over het bestaan ervan, een tamelijk gewaagde stunt schijnt ― delen uit de Liederencyclus Winterreise (opus 89, D 911 uit 1827) van Franz Schubert (1797-1828) ―, blijkt echter een weldoordacht muzikaal concept: de bijbehorende teksten en de menselijke stem zijn voor deze gelegenheid ingeruild voor een saxofoon; de pianopartij is daarentegen wel gehandhaafd.

Veelzijdige poëzie
Voordat je het tweede nummer tot het einde toe hebt beluisterd, weet je dat het experiment ― voorzover hat als zodanig mag worden gekwalificeerd ― als volkomen geslaagd moet worden beschouwd, aangezien er in deze nieuwe combinatie niet alleen een geheel eigen dynamiek is gecreëerd, maar Schuberts muzikale poëzie overeind is gebleven. Die is niet alleen gegrondvest op diens eigen muzikale genie, maar heeft de impulsen daartoe aangereikt gekregen van de tekstdichter Wilhelm Müller (1794-1827) ― net als Schubert een jonggestorven kunstenaar. De man is veelvuldig terzijde geschoven als een tweederangs dichter, maar dat zulks ten onrechte werd gedaan ― en tot op de huidige dag klakkeloos wordt nagekakeld en neergepend ―, blijkt alleen al uit de manier waarop hij veel kon zeggen zonder dat het direct voor iedereen duidelijk was. Dat hij daarmee een geheel eigen dimensie aan maatschappijkritische poëzie heeft meegegeven, is niet door elke lezer, en evenmin door elke censor, op het eerste gezicht als zodanig (h)erkend.

Eigen dynamiek
De poëzie van Schuberts compositie en de daaraan ― onverbrekelijk! ― verbonden sfeertekening van Müllers gedichten is een geïntegreerd bestanddeel in de aanpak die saxofonist Yuri Honing, in samenspraak met pianiste Nora Mulder, heeft gerealiseerd. De nostalgie van het winterlandschap, de weemoed en het verlangen dat het Herenleed der beide kunstenaars in de eerste decennia in de negentiende eeuw de mogelijkheid tot een poëtisch amalgaam heeft geboden, hebben zij tot in het uiterste weten te benutten.
Je mag, als uitvoerend musicus anno nu, dan ook niet door al te veel twijfel en onzekerheid worden overmand als je eenmaal het plan hebt opgevat om juist die mijlpaal uit de muziekgeschiedenis om te werken aan te passen, zeker niet als je daarbij als einddoel voor ogen en oren houdt dat het oorspronkelijke werk niet mag lijden, en je daarvoor zelfs meer interesse hoopt te genereren. Zo’n niet bepaald gering, of simpel te realiseren, doel vereist dat je als musicus van goeden huize komt.
Het betekent echter niet dat je als luisteraar ― bij alle waardering en eventueel juiste, gevoelsmatige benadering van hetgeen een houtblazer beweegt, niet alleen in de keuze zelf, maar tevens de plaats in te nemen van een vocalist ― alles ook kunt verklaren, en dat leidde tot de rechtstreekse vraag van deze zijde aan Yuri Honing met betrekking tot zijn keuze, 12 van de 24 onderdelen en de (hier andere) volgorde.

Nadere uitleg
”Nadat ik de hele Winterreise had bestudeerd, heb ik een keuze gemaakt op basis van expressie en tempo-variaties binnen de mogelijkheden van deze instrumentale versies. Omdat de inhoud van de teksten mij bekend is en het spirituele karakter ervan me na aan het hart ligt, heb ik deze in zijn algemeenheid gebruikt als uitgangspunt voor de interpretatie.
Maar tekst laat zich niet uitspreken op een saxofoon en dus heb ik de titels laten vervallen. De volgorde werd uiteindelijk bepaald door een muzikale spanningsboog, gebaseerd op de instrumentale expressies, zonder rekening te houden met de specifieke betekenis van de afzonderlijke werken.”
Die honderd woorden verschaffen een duidelijke explicatie, welke niet alleen in kort bestek de accenten daar legt waar ze horen, maar tevens van een zodanige kwaliteit is dat ook niet muzikaal-geschoolden de inhoud ervan kunnen begrijpen. Menig programma-toelichtende tekst in tal van concertprogramma’s zou er ook zo kunnen uitzien: zonder al te veel onnodig specialistische muziektermen.

Beperking als meesterschap
Ook hier geldt ― hetgeen in de onderhavige interpretatie van de Winterreise heel nadrukkelijk in het oor postvat ― dat de meester zich altijd weer bewijst in de beperking, en, zeker in het kader van deze muziek, zelden in aanvullingen, welke op geen enkele wijze toevoegingen zijn. Dat de verleiding daartoe altijd weer dreigt toe te slaan, is een bekend gegeven, maar die verleiding te kunnen weerstaan, is geen geringe opgave. Als je over dat vermogen blijkt te beschikken en daarbij Schubert in zijn waarde laat door met zo’n alternatief meer perspectief te bieden, dat ook nog eens voor de tot dan toe met de Winterreise onbekende luisteraar kan leiden naar de Brunnen vor dem Tore, is dat een onschatbare bijdrage aan het wezen van de muziek. Het is eveneens het bewijs voor een sterk bewustzijn en een volgroeide, hier meer dan alleen muzikale, persoonlijkheid, die het eigen fundament heeft gelegd voor een groot scala aan mogelijkheden binnen de veelzijdige vormen van schoonheid in deze muzische, en haar direct verwante vormen van, kunst.

Het resultaat
Aan de twaalf stukken uit Die Winterreise die de cd biedt, is nog een eigen interpretatie toegevoegd van Der Tod und das Mädchen ― eveneens een compositie van Schubert. En daarin weet het duo musici de onvermijdelijkheid van de naderende dood, en daarmee de volstrekte uitzichtloosheid, beklemmend gestalte te geven.
Yuri Honing heeft een reputatie opgebouwd als een der vooraanstaande jazzmusici van ons land, die tot dusver allerlei elementen van de pop- en de wereldmuziek in zijn werk heeft opgenomen. Door de gekozen Schubert-juwelen in een ietwat anders bekleed, luxe etui aan te bieden, heeft Yuri Mulder de eigen capaciteiten van integratie en interpretatie in niet geringe mate vergroot.
Dat zou echter, in dit kader, niet gekund hebben zonder het ingetogen, en de muzikale poëzie nadrukkelijk ondersteunende, spel van pianiste Nora Mulder. Haar specialisme is hedendaags gecomponeerde muziek, heet het in de toelichtende tekst. Schubert mag dan zo’n twee eeuwen geleden gecomponeerd hebben, zijn muziek is hedendaags, in ieder geval in de interpretatie van deze twee Nederlandse rasmusici.

Hoesteksten
Achterop de uitklaphoes van de cd staat, uitsluitend in het Engels, nog meer over Schuberts ‘songbook’ en de uitdaging, die dat werk bood voor een interpretatie met een sterk persoonlijke signatuur, echter zonder improvisatie. Dat de historische ‘samenwerking’ van Müller en Schubert overeind gebleven is, heeft u inmiddels wel begrepen. Maar dat in het geval van de uitvoering door Yuri Honing en Nora Mulder een nieuwe ― en hier opnieuw: alternatieve ― reeks Lieder ohne Worte is gecreëerd, wil ik ook nog wel even vermelden.

Het enig negatieve, doch niet-muzikale of toelichtende, element aan deze cd is dat de productiemaatschappij ons land als Holland kwalificeert, en dat getuigt helaas van (veelal randstedelijke) hoogmoedsverplettering. In die regionen is het kennelijk nog niet doorgedrongen dat ons land al bijna twee eeuwen (Koninkrijk der) Nederland(en) heet ― [the] Netherlands, Niederlande, Pays Bas. Daaraan valt niet te tornen.
____________

Winterreise. Muziek van Franz Schubert. Yuri Honing, sopraan- en tenorsaxofoon; Nora Mulder, piano. Challenge Records for Jazz in Motion, JM 75368.

Afbeeldingen:
1. Pianiste Nora Mulder en saxofonist Yuri Honing.
2. Franz Schubert, geschilderd in het jaar van de Winterreise (1827). Het is een doek van Anton Depauly (1798-1866), en men is er niet zeker van of het toch pas in de herfst van 1828 geheel gereed gekomen is.
3. Voorplat van de cd-hoes met daarin de alternatieve Winterreise van Nederlandse bodem.

Oude bekenden
Onder de solisten bevindt zich een aantal bekenden van dit instituut. Zowel de Zuid-Afrikaanse sopraan Sally Silver (die de drie vrouwelijke hoofdrollen Olympia, Antonia en Giulietta voor haar rekening zal nemen) als de Amerikaanse tenor Steven Tharp (Frantz/Pitichinaccio/Cochenille) maakte eerder deel uit  van de cast van L’Opera Seria. Bariton Franco Pomponi, die eerder Golaud vertolkte in Pelléas et Mélisande, zingt de vier booswichten Lindorf, Coppélius, Dr. Miracle en Dapertutto. Tenor Gordon Gietz tenslotte zal de titelrol voor zijn rekening nemen. Hij was bij de NRO enige jaren geleden te horen als Prologue en Peter Quint in The Turn of the Screw van Britten.

Nieuwe stemmen
In twee rollen verwelkomt de NRO de nieuwkomers Judith Gennrich (Nicklausse) en Elizabeth Sikora (de stem van de moeder van Antonia). De cast wordt aangevuld met Nederlandse zangers. De jonge tenor Erik Slik maakt zijn Reisoperadebuut en vertolkt Nathanaël. Bariton Mattijs van de Woerd, die onder andere in L’Opera Seria en King Priam te horen was zingt Schlémil en Hermann. Oudgediende Jacques Does interpreteert de rol van Crespel.

Les contes d’Hoffmann
Dit muziekdrama is een opéra fantastique in vijf bedrijven op tekst van Jules Barbier naar het gelijknamige toneelstuk van Jules Barbier en Michel Carré.
De première op 10 februari 1881 van Les contes d’Hoffmann heeft Jacques Offenbach (1819-1880) niet meer meegemaakt. In de nacht van 4 op 5 oktober 1880 was de 61-jarig, aan jicht lijdende, componist overleden, en bleef de partituur onvoltooid. De erfgenamen hebben Ernest Giraud, die een aantal jaren daarvoor ook Bizets Carmen had voltooid, de opdracht gegeven om de partituur geschikt te maken voor opvoering. Daarmee werd Offenbachs meest geliefde werk tegelijkertijd ook zijn meest onbekende. In een poging een dramatisch aantrekkelijke opera te scheppen, hebben de meeste muziekuitgeverijen Jacques Offenbachs oorspronkelijke ideeën niet of nauwelijks als uitgangspunt gekozen. Tegenwoordig staat de wens, om zo getrouw mogelijk de ideeën van de componist te verwezenlijken, hoog in het vaandel maar ook met de beste wil ter wereld kan niet meer precies worden nagegaan hoever Offenbach met zijn oerpartituur gekomen was.

Versie van Fritz Oeser
De Nationale Reisopera kiest voor zijn productie de versie van Fritz Oeser uit 1977. Daarin vormen het eerste en vijfde bedrijf een raamvertelling waarin de Duitse dichter, schilder en componist Ernst Theodor Amadeus Hoffmann (1776-1822) wordt geportretteerd. Als ‘flashbacks’ komen in respectievelijk het tweede, derde en vierde bedrijf De verhalen over diens drie grote liefdes ― de pop Olympia, de ziekelijke zangeres Antonia en de courtisane Giulietta ― worden gepresenteerd in flashbacks.
De partijen worden in het Frans gezongen, die voor geïnteresseerden via boventitels zijn te volgen. De duur van de voorstelling, samen met de pauzes, bedraagt drie uur.

Vocale en instrumentale uitvoerenden
Koor van de Nationale Reisopera, Orkest van het Oosten; dirigent William Lacey
Hoffmann ― Gordon Gietz
Nicklausse ― Judith Gennrich
Lindorf / Coppélius / Dr. Miracle / Dapertutto ― Franco Pomponi
Cochenille / Frantz / Pitichinaccio ― Steven Tharp
Olympia / Antonia / Giulietta ―Sally Silver
La voix de la mère d’ANtonia ― Elizabeth Sikora
Nathanaël ― Erik Slik
Hermann /Schlémil ― Mattijs van de Woerd
Crespel ― Jacques Does
Spalanzani ― Harry Nicoll

Enschede, Twentse Schouwburg — zaterdag 3 november
Leeuwarden, De Harmonie — dinsdag 6 november
Sittard, Stadsschouwburg Sittard-Geleen — donderdag 8 november
Apeldoorn, Schouwburg Orpheus — zaterdag 10 november
Utrecht, Stadsschouwburg — dinsdag 13 november
Den Haag, Lucent Dans Theater — vrijdag 23 november
Drachten, De Lawei — dinsdag 27 november
Groningen, Stadsschouwburg — zaterdag 1 december
Rotterdam, Rotterdamse Schouwburg ― dinsdag 4 december
Eindhoven, Parktheater ― donderdag 6 december
Arnhem, Schouwburg ― zaterdag 8 december

Afbeeldingen
1. Gordon Gietz (Hoffmann) temidden van de poppen in Spalanzani's winkel, repetitie van een scène uit het tweede bedrijf van Les contes d'Hoffmann van Jacques Offenbach. (Foto Hermann & Clärchen Baus).
2. Gordon Gietz (Hoffmann) en Sally Silver (Giulietta) tijdens een repetitie van een scène uit het vierde bedrijf van Les contes d'Hoffmann van Jacques Offenbach. (Foto Hermann & Clärchen Baus).
3. De componist Jacques Offenbach.
4. De Duitse dichter en schilder Ernst Theodor Amadeus Hoffmann.
5. Gordon Gietz (Hoffmann) en Sally Silver (Giulietta) tijdens een repetitie van een scène uit het vierde bedrijf van Les contes d'Hoffmann van Jacques Offenbach. (Foto Hermann & Clärchen Baus).

Klassieke vertellers
Aan het eind van de jaren zestig beklaagde een van de Nederlandse uitgevers ― als ik het me juist herinner, was het Becht junior ― dat er geen vertellers meer zouden zijn in de inmiddels klassieke zin, en zoals ze aan het einde van de negentiende en in de eerste helft van de twintigste eeuw nog rijkelijk hadden bestaan. En hij voegde eraan toe dat echte vertellers zich maar moesten melden: hij zou ze graag uitgeven. Sedertdien zijn er echter altijd weer, ook in Nederland, boeken  verschenen van ware vertellers, al schreven dezen misschien niet allen volgens het aloude stramien. Kenmerk bij uitstek was van oudsher, toen en nu, dat de schrijver erin moet slagen niet alleen de aandacht van de lezer te grijpen en te boeien, maar deze tot op het laatst vast te houden.

Onalledaags niveau
Hoewel de IJslandse schrijver Gudbergur Bergsson inmiddels 75 jaar is, reeds een aardige hoeveelheid boeken heeft gepubliceerd, en de laatste decennia is overladen met internationale prijzen, is De Zwaan, uit 1991, zijn eerste boek dat, pas nu in het Nederlands vertaald is, en in september is verschenen. Dat werd wel tijd ook, want een verteller van zijn niveau is inderdaad niet alledaags. Bergssons beeldend vermogen bestaat niet alleen in de verteltrant, maar eveneens in zijn virtuoze taalgebruik vol magie en het gebruik van metaforen.
Dat blijkt al snel als het negenjarige meisje door haar moeder op de bus wordt gezet om de zomermaanden door te brengen op een boerderij, waar ze zal moeten aanpakken; een taakstraf, die de ouders hebben bedacht als reactie op enkele kleine diefstalletjes, die ze heeft gepleegd. Ze hopen dat ze daar, in de natuur met planten en dieren en andere fenomenen, die ze in de eigen omgeving nooit meemaakt, beter het onderscheid leert maken tussen goed en fout. Doch nauwelijks is ze in die omgeving aangekomen, of ze beseft, zodra ze met honden en schapen wordt geconfronteerd, dat ze eigenlijk haar neus ophaalt voor harige dieren. En binnen een etmaal, na de eerste nachtrust, is ze voor haar gevoel al van zichzelf vervreemd en dringt het besef door dat ze eigenlijk liever wilde wonen binnenin een koe, dat dier met die ritmisch zwiepende staart.

Confrontatie
Direct op de eerste bladzijde is het duidelijk dat de lezer een confrontatie moet aangaan met een schrijver, die letterlijk en in overdrachtelijke zin iets te vertellen heeft, maar de lezer wel de ruimte laat om zelf nog weer beelden te construeren, die passen bij datgene wat net aan mededelingen, gevoelsuitingen, wensen en verlangens in fraaie zinnen is voorbijgekomen. De Zwaan is een boek dat niet alleen als verhaal kan worden ondergaan, maar dat nog meer te bieden heeft, als de lezer zich laat verleiden tot participatie: een basisvoorwaarde, die alle kunst van een hoger plan praktisch dient aan te dragen. Dat Bergsson daarin een grootmeester is, blijft het gehele boek door boven elke twijfel verheven. Zo signaleert hij dat het meisje nog niets heeft begrepen van intiem intermenselijk contact en laat hij er geen twijfel over bestaan dat de manier waarop haar een technisch aspect van seksualiteit wordt bijgebracht ongepast is: zonder het geringste zweempje erotiek, en mede daardoor op een onjuist moment op een voor haar verkeerd begeleide manier: zo kan de knecht van de boerderij het niet laten haar, na uitleg over de uiers en de spenen van de koeien, praktisch te informeren over de éénspenige uier, die ‘mannenmelk’ produceert.
Ook dit alles wordt als feitenmateriaal gepresenteerd in een tot in detail beheerst spraakgebruik ― en daar moeten we de in alle opzichten constructieve vertaling van Marcel Otten heel direct in betrekken ― en laat geen ruimte voor een vlucht in de magie.

Introverte emotionaliteit
Anders ligt dat met de fantasieën waarin het meisje vlucht, omdat ze nog teveel nieuws moet verwerken, waarop ze niet is voorbereid, en dat haar leeftijd en het bijbehorende begripsniveau, ook emotioneel, te boven gaat. Mede daarom is ze zo nadrukkelijk ontvankelijk voor de mythe van de zwaan, die in het meer leeft en eertijds zelfs als clairvoyant werd geconsulteerd. Mede doordat ze haar wel degelijk aanwezige emotionaliteit niet de vrije loop laat en zich introvert gedraagt, wordt het verlangen steeds groter naar een ontmoeting met die zwaan ― welke hier symbool staat voor vrijheid, ontsnapping aan het leven van alledag en alles wat daaraan is gerelateerd.
Een roman als deze beleef je hier en daar meer als een film dan als een boek, maar de vindingrijkheid qua taal en stijl laat je toch ook weer beseffen dat je tot reeksen van prachtige zinnen geconstrueerd woordgebruik voor je hebt, en dat de beelden niet alleen in de zinnen en tussen de regels staan, maar dat Gudbergur Bergsson over de bijna magische kracht beschikt, het beeldend vermogen van de lezer te ontketenen, nog weer veel meer dan de meeste andere hedendaagse schrijvers met grote kwaliteiten.

Kanttekeningen
De kritische afstand, die een recensent steeds in acht dient te nemen, dwingt tot nadenken over een dertien regels lang geapostrofeerde alinea waarin Bergsson de gedachten van het meisje letterlijk vertelt, en dat had hij nu juist niet op deze manier moeten doen. Inhoudelijk valt er niets in te brengen tegen de weergave van wat ze voelt, denkt en ondergaat, maar de prachtige taal die de schrijver daarvoor presenteert, is niet die van een negenjarig meisje. Het enige wat daaraan mankeert, is het feit dat hij dit niet zelf vertelt.
De tweede opmerking betreft een vriendelijk, doch zeer dringend, verzoek aan uitgeverij De Geus: bekijk eens, bloedserieus graag, of er in dat oeuvre van Gudbergur Bergsson niet meer is dat voor een Nederlandse editie in aanmerking komt. De auteur heeft ook poëzie en verhalenbundels op zijn naam staan. Daar moet eenvoudigweg voldoende bij zijn dat binnen het Nederlandstalige boekenaanbod een grote verrijking zou betekenen. De Zwaan is immers niet een goedgelukte eersteling, doch oneindig veel meer.
__________

Gudbergur Bergsson ― De Zwaan. Roman, uit het IJslands vertaald door Marcel Otten. 220 pag., gebonden met stofomslag. De Geus, Breda, september 2007; ISBN 978-90-445-0935-9. Prijs € 19,90.