Sommige verzen van Psalm 42 zijn reeds zeer geschikt in de context van de voorbereiding van de Heilige Mis: "Mijn ziel, wat zijt ge bedroefd … Mijn ziel is bedroefd. Daarom denk ik aan U in het land van Jordaan en Hermon. Waarom ga ik in rouw door de druk van mijn vijand?" Psalm 43 is het vervolg: Schaf mij recht tegen een goddeloos volk. Gij zijt mijn toevlucht, oh mijn God. Waarom ga ik in rouw onder de druk van mijn vijand? Zend mij Uw Licht en Uw Waarheid. Ze zullen mij leiden en mij voeren naar de Heilige berg en Uw woontent."

Dit is de context van de voorbereiding van de Heilige Mis, een allusie op de Calvarieberg. Door Zijn Offer op Calvarie is Jezus voor ons de hemelse tabernakeltent binnengegaan, niet door het bloed van bokken en stieren, maar met Zijn eigen Bloed (cfr. Hebr.). "Dan zal ik naar Gods altaar gaan, naar de God van mijn jubelende vreugde en ik zal met de citer U loven, mijn Heer en mijn God."

Na deze Psalm JUDICA ME heeft men het CONFITEOR, een belijdenis van de fouten en men vraagt om vergeving. Die traditie ontstond in de 11de eeuw en het is vooral Cluny dat deze hervorming verspreidde in Italië. Wij hebben de gewoonte om voor de Heilige Communie een tweede maal het CONFITEOR te bidden. De gelovigen belijden hun schuld en vragen om vergeving. Deze gewoonte ontstond eerst in de abdijen in de 12de eeuw waar men zich voorbereidde op een vurige H. Communie door een akte van berouw in de vorm van het CONFITEOR. Deze gewoonte is nadien overgegaan in de parochiekerken. Eigenlijk zou het ook zeer gepast zijn om nogmaals de Psalm JUDICA ME ervoor te bidden. Deze Psalm drukt zeer goed de gevoelens van droefheid uit omwille van onze zonden en de gevoelens van vreugde omwille van de bevrijding, want door de vergeving van de zonden die we bekomen hebben in de absolutie door de priester aan het altaar, zijn we bevrijd en we drukken onze jubelende vreugde uit in de psalm. Men zou voor de H. Communie dezelfde ordening kunnen volgen als aan het begin van de H. Mis.

Het ECCE AGNUS DEI en het DOMINE NON SUM DIGNUS gaan onmiddellijk vooraf aan de Heilige Communie. Deze gebeden zijn van de 16de eeuw. De Hymne AGNUS DEI voor de Heilige Communie van de priester is veel ouder. De invoering van deze Hymne onze Heilige Mis zou zijn beïnvloed door Syrische monniken die de gewoonte hadden ze te reciteren in hun liturgie. De aanroeping "Ecce agnus Dei, ecce Qui tollis peccata mundi", is gericht tot Christus Die Slachtoffer is in het Eucharistisch Offer. Deze manier van bidden is ook afkomstig uit het Oosten en was onbekend in Rome, waar men de gewoonte had te bidden tot God maar niet tot de geslachtofferde Christus (cfr. Jungmann, vol III, p. 261).

Het LAM GODS drukt uit:

1. De onschuld van Christus. Als God had Christus een geweldige afkeer van alles wat zonde is. Hij is de tegenpool van de zonde.

2. Het Offer van Christus. Als Lam offert Hij Zich als Slachtoffer aan God.

3. Christus, ons Paaslam. Het paaslam van de Joden is de voorafbeelding van Jezus Christus. Paulus schrijft: "Pascha nostrum Christus est immolatus." Het Paaslam is de samenvatting van de persoon en de zending van Christus.

Deze beschouwingen zijn van belang voor de Heilige Communie. Wij willen ook op Jezus Christus gelijken. Door de H. Communie ontvangen wij de genade om Hem meer lief te hebben en Hem beter na te volgen en Hem vooral na te volgen in Zijn Onschuld en in Zijn Offer als Slachtoffer voor de zonden. Tot de oudste voorschriften in verband met de Heilige Communie behoren de regels die de apostel Paulus geeft in 1 Kor. 10-11.

In 1 Kor. 10,15 schrijft Paulus: "Ik spreek tot verstandige mensen. Vorm uw eigen oordeel over wat ik ga zeggen." Paulus wil zeggen: "Jullie hebben verstand. Gebruik het dan ook…!" 1 Kor. 10,16: "De beker van de zegening (d.i. de Eucharistische beker met het Heilig Bloed), die we zegenen, geeft ons gemeenschap met het Bloed van Christus. Het brood dat we breken (d.i. het Eucharistische Brood van het Heilig Lichaam), geeft ons gemeenschap met het Lichaam van Christus." Ik heb deze woorden exegetisch uitgelegd in het artikel over de werkelijke tegenwoordigheid.

In 1 Kor. 11,22 schrijft Paulus i.v.m. de Maaltijd des Heren (d.i. de Eucharistie die reeds in de apostolische tijden een eigen ritus werd, los van het laatste Avondmaal): "Zoals jullie nu samenkomen, kan er geen sprake zijn van de Maaltijd des Heren. Ge kunt toch thuis eten en drinken?" Paulus wil hier juist zeggen dat de Maaltijd des Heren geen gewone maaltijd is als elke andere … Vervolgens verwijst Paulus naar de Traditie: "Zelf heb ik van de Heer de overlevering ontvangen, die ik op mijn beurt heb doorgegeven. Dat de Heer op de nacht dat Hij werd overgeleverd …" Paulus gaat dan verder met de instelling van de Heilige Eucharistie. De Eucharistie werd in de apostolische tijd een aparte ritus, met woorden en handelingen, de "Maaltijd des Heren" genoemd. Vanaf het einde van de 1ste eeuw wordt "Eucharistia" de technische term voor deze Maaltijd des Heren.

Vanaf 1 Kor. 11,26 gaat het over de Communie: "Wie op onwaardige wijze (Gr. anaxiôs – onwaardig) het Brood eet of uit de Beker van de Heer drinkt, bezondigt zich aan Lichaam en Bloed van de Heer." Dit wil zeggen dat Paulus en zijn gemeente geloofden in de werkelijke tegenwoordigheid, en dat geloof had Paulus van de Traditie. "Iedereen moet zichzelf onderzoeken alvorens te communie te gaan. Wie eet en drinkt zonder het Lichaam te onderkennen (Gr. diakrinô – onderscheid maken, oordelen, beslissen; het gaat over een beoordelen met het verstand in het licht van de Traditie, bron van Openbaring. Geloven is toch met het verstand aanvaarden van wat God heeft geopenbaard en wat de Kerk voorhoudt te geloven …), die eet en drinkt zijn eigen vonnis." Dit is een zeer sterke passage!

Paulus’ raadgevingen over heiligheid en devotie waarmee gelovigen de Heilige Communie moeten ontvangen, weerklinken nog doorheen de Oudheid in de geschriften van Kerkvaders en van Pausen tot op heden. Joh. Crysost. Hom. In Nativ. 7; Hom. 82,6; Sermo 34; Cyr. Van Jer. Catech. Mystag. 5,21; Tertull. De Corona 3,4; Origenes In Exod. Hom. 13,3; Hiëron. In Psalm 147,14; Romeinse Catech. Deel II; Johannes-Paulus II Ecclesia de Eucharistia – "We overdrijven nooit in onze eerbied voor het Heilig Sacrament; Benedictus XVI Sacr. Carit.).

Kerkvaders riepen vaak op om niet het minste partikel van de geconsacreerde hostie te laten verloren gaan. Sint Efrem van Syrië getuigt van hetzelfde geloof. De extreme zorg die werd besteed aan de Heilige Eucharistie was een universeel fenomeen in de Kerk. Vandaar ook tongcommunie en het gebruik van een communieschaal.

Handcommunie is na het Concilie ingevoerd, maar dit ging gepaard met een geest van oneerbiedigheid en zelfs misprijzen voor de Heilige Eucharistie! Handcommunie, zoals die nu wordt bedreven, is in strijd met de Oudheid waar men, met beide handen, een troon maakte en hostie (vanuit de bovenste hand) met de mond nuttigde.

De moderne cultuur begrijpt niet veel meer van de aanbidding van de Ene, Ware God. We zijn toch in het internettijdvak en we sturen satellieten de ruimte in. Een echte tele-tijdmachine heeft men nog niet kunnen maken en terugkeren in de tijd kan men niet, maar moest men kunnen terugkeren in de tijd van de Kerkvaders, dan zouden we kunnen zien dat de Heilige Communie nog iets heel anders was voor de Kerk dan nu in de moderne Kerk waar men moderniteit zoekt en oecumenisme met allerlei christelijke groeperingen die geen of weinig geloof hebben in de werkelijke tegenwoordigheid en waarbij men de Kerk wil openstellen voor de "moderne cultuur" die niet eens meer God wil erkennen, laat staan dat men Hem zou erkennen onder de Heilige Gedaanten.

De vrucht van de invoering van de handcommunie na Vaticanum II is een verminderd geloof in de werkelijke tegenwoordigheid. Een terugkeer naar een praktijk die zou bestaan hebben in de eerste eeuwen, is niet zonder gevaar voor het geloof gebleken (1).

(1) Nota: Paus Pius XII waarschuwde in zijn encycliek Mediator Dei tegen het gevaar om alles terug te voeren tot de Oudheid. Met hart en ziel terugkeren tot de bronnen van de Liturgie is zeker wijs en lofwaardig omdat de studie van deze tak van de wetenschap, door terug te grijpen naar haar begin, er niet weinig toe bijdraagt, de betekenis van de feesten, de ceremoniën en teksten dieper en nauwkeuriger te doorvorsen. Daarentegen is het niet wijs en niet lofwaardig alles, tot elke prijs, tot de Oudheid terug te voeren. Zo zou van de rechte weg afdwalen wie het altaar zijn oude vorm van tafel zou willen teruggeven. Die manier van denken en handelen, laat die overdreven en ongezonde zucht naar de Oudheid opleven die de impuls gaf aan de onwettige synode van Pistoia (1786: deze synode wilde één altaar per kerk, de invoering van de volkstaal en de afschaffing van de privémissen. Pius VI veroordeelde de synode met de bulle Auctorem Fidei). Evenzeer streeft zij ernaar (deze wijze van denken) de veelvuldige dwalingen weer in het strijdperk te brengen die tot het bijeenroepen van vermelde synode hebben geleid.

Ook Paulus VI, in zijn encycliek Mysterium Fidei waarschuwde ertegen omdat de doctrinaire context van nu niet meer hetzelfde is als vroeger. De invoering van nieuwe formuleringen of uitdrukkingen, die weliswaar in teksten van Kerkvaders en concilies voorkomen, die nu in éénzijdige zin worden gebruikt zonder onderwerping aan de doctrine waarmee ze een ondeelbare eenheid vormen. Wat de paus zegt van formuleringen, kan ook gezegd worden van het liturgisch ritueel…

Van de nieuwe, postconciliaire Mis, gaat een protestantiserende invloed uit waardoor men in de praktijk meer het protestantisme benadert dan in de Heilige Mis uit de eerste eeuwen. In de eerste eeuwen was het geloof in de werkelijke tegenwoordigheid zeer levendig! De bedoeling van de Liturgiehervormers zal wellicht geweest zijn een "oecumenische ritus" van de Mis uit te werken, maar men kan de vraag stellen of men zich wel voldoende rekenschap gegeven heeft van de gevolgen dat dit zou hebben voor het geloof. Men beoordeelt een boom toch naar zijn vruchten!

Vroeger gebruikte men ook een Hostie die niet brokkelde, juist om te vermijden dat er geconsacreerde partikels zouden verloren gaan. Een van de redenen waarom gelovigen vroeger niet in de hand mochten communiceren is dat het gevaar van profanatie werd uitgesloten.

Sommigen beweren dat gedurende de eerste 1000 jaar van de Kerk, of nog langer, het in Oost en West gebruikelijk was om de communie op de hand te geven. Kardinaal Danneels, in een brief van 28 maart 1994, schrijft zelfs dat het "… maar vanaf het Concilie van Trente was dat de communie op de tong gegeven werd"!! Niets is minder waar! Ik geef hieronder een samenvatting.

De communie werd gedurende de eerste eeuwen (de eerste 700 jaren) toch algemeen op de hand gegeven. Hierover zijn talrijke getuigenissen zowel in Oost als in West, van Egypte en Noord-Afrika, tot Antiochië, Klein-Azië en Europa. In de 4de eeuw ontstond het gebruik de rechterhand te bedekken met een doekje en dan, zoals voorheen, de Heilige Communie rechtstreeks met de mond te nuttigen vanuit de rechterhand. Ook werd aan de gelovigen gevraagd hun handen te wassen in een speciaal aan de ingang van de kerk geplaatste waterbron ("thalassa" genaamd). De uiterlijke reinheid symboliseert ook de innerlijke zuiverheid waarmede men communiceert. Het was onder de Joden een gebruik om een ritueel bad te nemen voor het vieren van het Paasmaal als teken van zuiverheid waarmee men het offerlam wilde nuttigen. Van die rituele reiniging blijft het ‘Lavabo’ van de priester over tijdens de offerande van de Heilige Mis.

"Maar men zou de Kerk van de eerste eeuwen groot onrecht aandoen", schrijft O. Nussbaum, "wanneer de uitdeling van de Eucharistie in de handen van de gelovigen met een gebrek aan eerbied of een niet overtuigd geloof in de werkelijke tegenwoordigheid zou geassocieerd worden! (2)

(2) Nota: O. Nussbaum, Die Handkommunion, 1969, Köln, p. 22: „Man würde der Kirche jener Zeit grosses Unrecht antun, wenn man die Austeilung der Eucharistie in die Hand der Laien mit einer noch mangelhaften Ehrfurcht vor dem Leib des Herrn oder sogar mit einem nicht konsequent durchdachten Glauben an die permanente Realpräsenz des Herrn in den eucharistischen Gestalten zu erklären suchen würde."

De vermaning om met reine handen te communiceren als teken van innerlijke reinheid en de grote zorg om niets van de Heilige Eucharistie te laten verloren gaan bij het communiceren, bewijst het tegendeel (cfr. Cyrillus van Jeruzalem, Catecheses). Men dacht er toen nog niet aan om misbruiken tegen de Heilige Eucharistie te bestrijden door een verbod van handcommunie. Wat telde was de innerlijke gesteldheid van zuiverheid en geloof bij diegenen die de Heilige Communie ontving.

Dit was een beknopte schets van hoe de communie werd ontvangen in de eerste eeuwen. Maar men moet vooral onthouden wat de geest was waarin de Communie ontvangen werd. Hoe dan ook, vanaf de 9de eeuw veranderde de communieritus zowel in Oost als in West. Het Concilie van Rouen (878) verbood de communie op de handen van de leken te geven. Deze communieritus werd reeds in de 6de eeuw toegepast, maar dat was toen eerder uitzonderlijk.

Paus Agapitus (+ 536) gaf de Heilige Communie op de tong van een doofstomme en uit de Vita Gregorii (ca. 872 geschreven) weten we dat paus Gregorius de Grote (Pontifex 590-604) de H. Communie op de tong gaf in Rome. De synode van Cordoba (839) verbood de Heilige Communie op de hand te ontvangen. Communie op de tong was in die tijd reeds gebruikelijk in Spanje. Het oudste decreet hierover uit Gallië is uit 878 (Rouen). Ook in de Oosterse Kerken werd handcommunie verboden. Men kan stellen dat tongcommunie algemeen gebruikelijk werd in de Kerk einde 9de – begin 10de eeuw!

Echter, de Instructie bevat nog een toevoegsel: "Daar waar zich reeds de praktijk van de handcommunie heeft gevestigd, vertrouwt de Heilige Stoel aan de bisschoppenconferentie de taak toe om de omstandigheden te beoordelen, op voorwaarde dat gewaakt wordt over de eerbied en dat geen valse opinies over de Eucharistie ingang zouden vinden." Op het moment van het verschijnen van de Instructie had de handcommunie nog bijna nergens ingang gevonden (behalve op enkele plaatsen in Nederland en in Duitsland waar men ermee begonnen was in flagrante ongehoorzaamheid aan de H. Stoel!). In de daaropvolgende jaren werd de handcommunie overal toegelaten (6 juni 1969 Franse bisschoppenconferentie)!!

Handcommunie werd na het Concilie overal ingevoerd, maar dit ging gepaard met oneerbiedigheid, zelfs met misprijzen van de Eucharistie en met algemene afvalligheid van het geloof in de werkelijke tegenwoordigheid. Misbruiken allerhande ontstonden: geconsacreerde hosties werden op de grond gegooid, zelfs verkocht. Dergelijke profanatie vermijden was juist één van de redenen waarom men in de Middeleeuwen tongcommunie heeft verplicht gesteld. Men heeft zich geen rekenschap gegeven van de gevolgen en van de historische redenen die eertijds geleid hebben tot het invoeren van de Heilige Communie op de tong (o.a. het reële gevaar van profanatie en heiligschennis!). Men wilde terugkeren tot een praktijk die zou bestaan hebben in de eerste eeuwen maar men gaf zich geen rekenschap van de gevolgen die dit kon hebben en men vergat de vermaningen tot eerbied en het diepe geloof dat bij de christenen van de eerste eeuwen veel sterker was dan in deze tijd!

In onze tijd van crisis en theologische verwarring had men m.i. juist handcommunie niet mogen invoeren. Het is pastoraal niet verantwoord. De actieve deelname van de gelovigen komt ná de deelname aan het geloof van de Kerk en de actieve deelname van de gelovigen is gericht op de grotere eer en glorie van de Heer Jezus Christus in de Liturgie. Deze eer en glorie van Jezus Christus is wel erg ver zoek geraakt in de Liturgie van Na Vaticanum II.

Met de handcommunie heeft met niet een oude ritus heringevoerd die zou bestaan hebben, maar een ritus nagebootst van de protestanten. Men kan gewoon stellen dat de ritus van de handcommunie, zoals die nu overal wordt uitgevoerd, geen ritus is van vroeger van de Katholieke Kerk, maar gewoon een protestantse ritus. Zoals de nieuwe ritus van de Heilige Mis "versus populo" (d.i. "naar het volk gericht") geen ritus is van de vroegere Katholieke Kerk, maar gewoon een protestantse ritus. Nooit ofte nimmer zijn dat liturgische principes geweest van de Katholieke Kerk, maar wel protestantse uitvindingen. Handcommunie was niet Luthers maar eerder Calvinistisch. Handcommunie en de Heilige Mis "naar het volk" zijn protestantse ritussen die om oecumenische redenen in de hervormingen van na Vaticanum II zijn ingevoerd in het Kath. Misritueel; deze hervormingen zijn in strijd met Vaticanum II.

Ik ben ervan overtuigd dat men door terug te keren naar de Heilige Communie op de tong ook zal terugkeren naar een groter geloof in het gewijde priesterschap. Zou de postconciliaire Kerk daar eens willen aan denken? De priester is toch geen gewone leek! Hij is bemiddelaar tussen God en de mensen.

Paus Benedictus XVI schrijft in "Sacramentum Caritatis": "De Eucharistie ontvangen, betekent: Hem aanbidden Die we ontvangen. De houding van aanbidding is van oudsher geknield en in de mond, niet op de hand, terwijl men de handen in gebed vouwt of in kruisvorm voor zich houdt." Tot deze houding wil de paus ons terugbrengen.

De huidige positie van de Heilige Stoel i.v.m. hand- en tongcommunie is duidelijk uit enkele documenten. O.a. een brief van het Officie van 7 oktober 1996 aan Mgr. R. Laise, bisschop van San Luis (Argentinië), die in zijn bisdom terug tongcommunie invoerde tegen de beslissing in van de Argentijnse bisschoppenconferentie: "Door de Traditie van de tongcommunie in uw bisdom te herstellen, hebt U gehandeld conform het Recht van de Kerk en is op geen enkel wijze de kerkelijke communio geschaad." Iedere bisschop kan in zijn bisdom zulke beslissing nemen ALS HIJ MAAR VAN GOEDE WIL IS!

Paus Benedictus XVI deelt zelf de Heilige Communie uit in Rome op de tong aan gelovigen die hierbij geknield zijn (hiervan bestaan foto’s). Deze praktijk zal in de toekomst terug de algemene praktijk worden. Handcommunie is in de Kerk een "indult" geweest en is het nu nog. Tongcommunie is nog altijd de algemene regel. Daaraan wil de paus ook herinneren. Tongcommunie drukt ook beter het geloof uit in de werkelijke tegenwoordigheid en draagt meer bij tot de devotie van de gelovigen. Pastoraal dus reden genoeg om terug te keren naar de oude praktijk van tongcommunie, vooral in onze tijd van culturele zinloosheid.