BRAZILIË 2019 : de vierdaagse van Noord-Brazilië (2): Delta & Dunas de Parnaiba
Een must do in Parnaiba: de delta op, een excursie van 4 uur over brede waterwegen. Wij zitten alleen in een bootje, misschien is het een VIP-behandeling of anders stinken we te veel voor medepassagiers. Bedoeling is onderweg wat wildlife te zien, en inderdaad, we spotten met de hulp van onze bootsman een baby-krokodil, een aap (Lukaku was het niet, een kleintje!), scharrelende krabbetjes en een behoorlijk grote iguana, maar afgezien van het krokotje reppen ze zich weg van onze lens, de verlegen loeders. Dan maar de duinen in en op, zoals de andere bootslui, een stop van 40 minuten. Mooie duinen, haast surrealistisch van tonaliteit. Maar waar we echt voor gekomen zijn: de vuurrode ibissen! Die komen elke dag in het droge seizoen (onder hun paraplu zijn ze immers nauwelijks zichtbaar) rond zonsondergang terug haar hun nest, en die nesten bevinden zich allemaal in dezelfde bomengroep, omdat die plek heel veilig is voor roofdieren zoals slangen en aanverwanten. Op een foto zie je ze nog allemaal als een rode lijn op het water zitten, maar uiteindelijk komen ze allemaal naar hun overnachtingsplaats zodat die bomengroep bijna rood kleurt. Werkelijk een wonderlijk gezicht, dat je vooral gezien moet hebben want het menselijk oog brengt daar veel meer van terecht dan het oog van een I-pad. Wat wij ons afvragen is hoe ze er allemaal in slagen hun eigen nest te vinden? Ach, die beesten zijn ook niet van gisteren, ieder heeft zijn eigen hotelkamer-badge bij, zeker? Honderden vuurrode ibissen binnen het kwartier: alleen in Brazilië. Alleen hadden ze van ons wat groter mogen zijn; rode draken in het zwerk, dat zouden we helemaal te gek gevonden hebben. Of zijn we nu aan een dosis Haldol toe?
BRAZILIË 2019, de Vierdaagse van Noord-Brazilië (1): de lange rit naar Parnaiba
Vergeet de Vierdaagse van Duinkerken: die van Noord-Brazilië is veel interessanter en bevat meer duinen. Nee, zonder stoere 4 maal 4 is hier geen doorkomen aan, en dan nog moet onze Francesco 1 keer een omweg maken omdat hij het water te diep vindt om er doorheen te gaan. Tweemaal betreft het sowieso een echte stroom, en dan moet je de ouderwetse pont op, zoals tijdens De Teleurgang van De Waterhoek in oude Vlaamse tijden. Nochtans zijn hier geen rivieren, het gaat telkens om regenwater, afkomstig uit het regenseizoen dat hier van februari tot midden juni plaatsvindt - daarna is het 7 maanden kurkdroog en onverminderd warm, maar altijd met een straffe zeewind ter verluchting. Onderweg ook 1 kleine nederzetting die door een recente storm samen met het bos is weggespoeld, maar niemand taalt daarom, ze hangen gewoon wat schommels aan de overblijfselen van bomen, het blijft laid back gezellig. Aan Laguna Grande verwachten ze dan weer duidelijk veel volk, maar om 9 hr is er nog niemand. Nog wat verder zowaar een stadje met een Via Cruces, je bent en blijft in een katholiek land. Na 5 uur arriveren we in Parnaiba, een behoorlijk grote plaats na heel veel wildernis. Wie schetst onze verbazing als we ons hotel voor 1 nacht bereiken (niet gekozen door ons, wel een upgrade van de lokale reisorganisatie Brasil Planet): Casa Don Antonio is een statig herenhuis, er hangt nog een oude foto in de voor de rest piekfijn gemoderniseerde lobby, en zowel vroeger als nu Frans bezit want Noord-Brazilië werd eerst door Frankrijk gekoloniseerd, t is weinig geweten. Heerlijke tuin met King size zwembad, en dat allemaal in The Middle of Nowhere. Het is duidelijk dat we hier dan ook moeten dineren, en wel aan het zwembad met wijntje en dijntje. Allemaal niet verkeerd en een prima begin van deze vierdaagse, in een streek waar je verder absoluut geen buitenlanders ziet. Niet dat we die missen, ons Portuñol (in ons geval 90% Spaans en 10% Portugees) wordt er alsmaar beter op. Proost!
Ziet u dat beklagenswaardig hondje dat op de markt van Belo Horizonte gekooid op een baasje zit te wachten? Zo voelt The Passenger zich als hij te lang in België vertoeft, maar nu leeft hij weer helemaal op in Brazilië, meer bepaald Jericoacoara, Jeri voor de vrienden, een voormalige geheimtip van een stranddorp in het Noorden. Voorheen kon je er enkel naartoe via Fortaleza (een lange 4x4 trip van 6 uur), maar sinds 2 jaar is er een kleine luchthaven, met onregelmatige vluchten vanuit Sao Paulo en Belo Horizonte. Die van ons was in ieder geval prima op tijd, de logistiek verbetert spoorslags sinds we uit Europa weg zijn. Onze eenvoudige Pousada voor 2 nachten is zowaar Belgisch bezit, maar eigenaar Gautier is niet aanwezig. En toch kunnen we hier honderduit Nederlands spreken, want receptioniste Valeria heeft 8 jaar in Herentals gewoond, waar ze met een Belgische man die ze in Brazilië had leren kennen was gehuwd. Tot 2012 dan toch, toen was ze zijn alcoholisme beu (hij was muito zat, zegt ze op koddige Portugees-Vlaamse wijze). Haar Nederlands is nog altijd heel behoorlijk, proficiat meid, wij kennen Marokkanen en Turken die na 20 jaar België nog geen woord Vlaams spreken. Valeria daarentegen leerde noest Nederlands, begon met poetsen en hulpje in een bejaardentehuis, en eindigde na haar inburgeringscursus in een chocoladefabriek aan de lopende band. En wat met JERI zelf? Nou, daar is geen asfalt te vinden, en het enige toegelaten schoeisel is er de strandsleffer, wie hier met lange broek en schoenen durft rond te lopen wordt met pek en veren uit het stadje verwijderd. Weinig toeristen, vooral behoorlijk wat Braziliaanse vakantiegasten, die ofwel een buggy huren om in de duinen te gaan rondkarren ofwel caipirinhas drinken in een strandbar, siësta nemen en tegen zonsondergang de hoogste duin beklimmen om de zon des te beter te kunnen zien zakken in de zee (iets waar Brazilianen gek op zijn, omdat ze dat aan heel de oostkust nergens kunnen zien). Wij doen mee, onze onderbenen en voeten komen eerst aan! Weliswaar word je daarboven haast gezandstraald, want er is in JERI altijd heel veel wind, zodat het een paradijs voor wind & kite surfing is, maar veel activiteit merken we vandaag eigenlijk niet, het zal geen hoogseizoen zijn. In ieder geval elke dag 32 graden, maar de zotte wind houdt het verteerbaar (hoedje op is niettemin een goed idee, maar bindt het vast of het vliegt naar Amerika). Als we eerlijk zijn moeten we meedelen dat de drie tropische eilanden die we anderhalf jaar geleden bezochten nog beter waren, maar afgezien daarvan mag JERI er voor 1 dag best wezen, en de gegrilde vis gisteren en de kreeft vandaag was dik in orde, net als het avondmuziekje over de deur. Hedonistisch Brazilië, andermaal, of het nu Lula of Bolsonaro is doet daarbij totaal níet ter zake. Morgen om 8 hr worden we op onze Pousada afgehaald door de lokale organisatie Brasil Planet, die ons op 4 dagen langs de mooiste natuurgebieden van Noord-Brazilië naar de grote stad Sao Luis zal brengen, via land (4x4) en waterwegen. We hebben er trek in, al zouden we niet weten of we op de drie afgelegen overnachtingsplaatsen WiFi hebben, maar wie weet. Zoniet: tot in Sao Luis!
REISLECTUUR: Domeinen van het geheugen, Felisberto Hernandez, UR 1925-1963, vertaald door Mariolein Subarte voor Meulenhoff Amsterdam, 2004, 384 b
Een beetje uitgeverij moet op tijd en stond een vergeten acteur herontdekken, en in 2004 was dat voor Meulenhoff de Uruguayaan Felisberto Hernandez, die nooit een korst brood verdiende met zijn kortverhalen en novelles, maar wel later lof oogstte van Cortazar, Màrquez en Calvino, terwijl J.L. Borges een van s mans schrijfsels waardig achtte voor zijn literaire tijdschrift. Hernandez (1902-1964) had geen gemakkelijk leven voor hij aan leukemie overleed. Zijn ouders, die later aan lager wal zouden geraken, bekostigden wel een piano-opleiding voor hem, en het schijnt dat Hernandez een virtuoos pianist, en zelfs componist was. Maar daarvoor bestond weinig belangstelling in het Uruguay of Argentinië van die dagen. Hernandez werd een rondtrekkend artiest, die zijn eerste dochter (bij een van zijn 4 vrouwen) pas 4 maanden na haar geboorte voor het eerst zag. En hij begon al vroeg merkwaardige verhalen te schrijven, die veel uit zijn eigen autobiografie putten maar toch vooral de werking van het geheugen tot onderwerp hebben.
Veel terugkerende elementen in de 26 hier opgenomen verhalen. Een katje dat zn snoet wast, een vetplantje op de vensterbank, grote bomen voor het ouderlijk huis, een rare oma of tante: het zijn zaken uit Felisbertos eigen hypersensitieve jeugd, die als ingesleten bouwstenen in zijn herinneringen achtergebleven zijn en telkens weer opgeroepen worden door de ik-verteller (in alle gevallen een alter ego van Hernandez). Dat kan verveling in de hand werken, en dat doet het helaas ook, maar gelukkig kent Hernandez schrijfstijl ook heuglijker elementen. Zo is dit Filiberreke soms heel aardig in staat letterlijk & figuurlijk door mekaar te mengen (bv als de verteller struikelt over zijn woorden terwijl hij achter de alsmaar struikelende, want blinde, pianist Colling loopt) en uit te pakken met een curieuze bezieling van onbezielde objecten of eigenschappen. Twee voorbeeldjes: De stilte hield ervan naar de muziek te luisteren. Ze bleef luisteren tot en met de laatste resonans en zat daarna te denken over wat ze had gehoord. De vrouwen praatten allemaal hard en ik begon de voorwerpen in de kamer te herkennen; die waren even vriendelijk en leken even hartelijk als zij. Geen wonder dat de ik-verteller op zeker moment een vrouwenbuste over de marmeren haren strijkt en verward denkt dat hij een echte dame op onoorbare wijze heeft benaderd. Aan verrassende beelden heeft Hernandez ook geen gebrek. Ik liep tevreden die bijna witte trap van gewapend beton op, als een jongetje dat tegen de wervelkolom van een prehistorisch dier op klautert. Of, nog eentje: Mijn huis was als een zee met groenig water dat geen grote woede kende. Wij voeren eroverheen als arme zeerovers die weinig zin hebben iets buit te maken En de laconieke wijze waarop hij vertelt is soms zeer aantrekkelijk. In een verhaal heeft onze Ik, een pianist natuurlijk, om den brode een andere job aangenomen: Ik was plaatsaanwijzer in een theater; maar daarbuiten rende ik net zo van de ene plaats naar de andere; ik leek op een muis onder oude meubels. Een ander verhaal begint met de merkwaardige zin Een paar zomers geleden begon ik het idee te krijgen dat ik een paard was geweest (waarna heel dit verhaal inderdaad uit het standpunt van een paard wordt verteld). Elders heb je dan weer een vrouw die zonder te verpinken huizen onder water zet, en lachen kunnen wij zeker met een kurkdroge mededeling als: Het feit dat een concertpianist dameskousen verkocht maakte een slechte indruk (de Ik heeft die bijjob moeten aannemen omdat hij van zijn piano-optredens niet kan leven). En ook met een even laconieke bedenking als: Ik weet dat door het lichaam ongeschoeide gedachten ronddolen. Bestaan er ook gelaarsde en gespoorde?
Zo bekeken lijkt Domeinen van het geheugen een geheide aanrader, maar dat zou te veel eer zijn. We wezen al op verveling die toeslaat als Hernandez weer eens met een zelfde geheugensnipper afkomt - vergelijkbaar met een verslijtend geheugen dat zich niet meer herinnert dat het een verhaal gisteren al heeft verteld. Anderzijds niets mis met een licht surrealistische droomsfeer, maar ze blijft bij Hernandez zelden plakken omdat ze alleen uit herinneringen en nooit uit narratieve gegevens is opgebouwd. Hernandez maakt eigenlijk nooit een plot, hij zet gewoon zn geheugen aan. Vermits de vertaalster een korte bio aan het einde van deze bundel heeft voorzien, kunnen we ze allemaal plaatsen: een gekke tante die de jonge Felisberto tot zijn ontzetting s nachts padden op de buik kwam zetten, het in huis nemen van de blinde maar permanent stinkende piano-virtuoos Clemente Colling, verwijzingen naar Parijs (waar Felisberto twee jaar doorbracht op uitnodiging van een Franse vriend, maar zonder daar te kunnen doorbreken als musicus of schrijver), en nogal wat ouderwets romantisch gedoe met vrouwen (Hernandez werd heel gemakkelijk verliefd). Alleen zijn dit allemaal zaken waar Gabriel García Màrquez of Alvaro Mutis, die ook veel uit de eigen herinneringen putten, veel creatiever mee omsprongen dan Hernandez, die toch altijd meer een dilettant is gebleven, lijkt ons, het was blijkbaar zijn lot, ook als pianist. Uiteindelijk zullen wij maar 1 verhaal onthouden van deze bundel: De krokodil, waarin een berooid concertpianist tevens kousenverkoper is (zie hoger) en ontdekt dat hij door een potje te huilen zijn verkoopcijfers gevoelig kan opkrikken. Hier denken we dat Hernandez op meer dan zijn geheugen beroep heeft gedaan en dit is werkelijk een klassiek verhaal, met een melancholieke katharsis op het einde en veel humor daarvoor, bv als de Ik het alleenrecht om te huilen afdwingt van de baas van het kousenbedrijf en dingen verzucht als: Het was een trieste dag en ik had geen zin om te huilen Die rustperiode deed me goed en ik huilde weer met plezier (zijn verkoopcijfers zijn immers gestegen door al die gelukkig uitpakkende huilbuien). Dank voor dit verhaal van 14 blz, Felisberto (anderen moeten er de waarde ook van ingezien hebben, want De krokodil werd in 1961 in een luxe-editie apart uitgegeven), maar de rest blijft te veel op het papier kleven als goed geschreven maar weinig levende herinneringen.
Bernardo Paz heeft vast wel even goede raadgevers als Arnault en Pinault want de kunstcollectie van INHOTIM mag gezien worden, nou. Het is wel een beetje Eigen volk eerst, veel Brazilianen aanwezig, maar er is evenmin gebrek aan de grote namen van de internationale kunstwereld, zodat onze persoonlijke TOP 10 toch uit 7 nationaliteiten bestaat. En dan vallen de iglo van Eliasson en de holle structuur van Kapoor nog af, net als die Brasileiros die ons eigenlijk nooit begeesteren (Oiticica, Lygia Clark, Tunga) - maar zelfs zij vallen hier niet tegen, wat zelfs geldt voor een notoire persoonlijke pispaal als Matthew Barney. Enige nadeel: veel werken zijn moeilijk fotografisch weer te geven omdat ze veel meer dan het zuiver visuele te beiden hebben of videofilms zijn. Maar ja zeg, ga dan zelf naar INHOTIM he.
1. Jane Cardiff, Forty part Motet (foto 1): in de Engelse 16de eeuw schreef de katholiekThomas Tallis een prachtig stukje polyfonie voor een verjaardag van Queen Elizabeth. Voor 8 koren telkens bestaande uit 5 stemmen. Cardiff liet het beroemde motet uitvoeren door koren van Salisbury Cathedral en nam samen met haar vaste partner George Bures Miller elke stem apart op, die in de installatie weergegeven wordt door een aparte microfoon. Je kan je oor te luisteren leggen aan elke microfoonstandaard en je hoort telkens iets anders. Klinkt fantastisch, met een akoestiek waarvan zelfs Laus Polyphonia alleen maar kan van dromen. Een auditieve aha-erlebnis! 2. Robert Irwin, Black (foto 2): het lijkt op een typische Frank Stella, maar dat is slechts schijn. Twee zwarte monochromen worden door een wiskundige mengeling van architectuur en lichtinval gebroken in 7 doorgangen die telkens een andere perceptie bieden, fantastisch. Een visuele aha-erlebnis. 3. Miguel Rio Branco (fotos 3 t/m 6): Rio Branco is een bij Magnum aangesloten fotograaf, maar deze wereldburger (als diplomatenzoon reisde hij als kind al de wereld rond) weet ook wat af van installatiekunst. De eerste foto is zijn Hell Dyptich, de anderen zijn geplukt uit een wapperende diashow op banieren die ook nog eens van een indrukwekkende soundtrack zijn voorzien. Ze verbeelden de have nots van Salvador de Bahia, het is moeilijk je van dit pandemonium los te rukken. Het allerbeste is niet eens fotografeerbaar: een bewegend drieluik dat bestaat knappe landschaps- en portretfotografie, op de tonen van Amerikaanse schlagers, Saties Gymnopedies in de trage versie van Reinbert de Leeuw en grunge distortions. En het werkt, nou: een audiovisuele aha-erlebnis. 4. Cildo Meirelles, Red shift (en anderen, fotos 7 t/m 9): de polyforme vloerstructuur is al unheimlich knap, maar wat gezegd van die volledig rode kamer? Het is niet het clublokaal van Fc Antwerp, er zit meer achter, al is het onduidelijk wat dat meer is. Het bloed van de Braziliaanse dictatuur misschien? (Meirelles was een bekend opposant van de junta). Hoe dan ook: alweer eye Candy van de eerste orde, 5. William Kentridge, I am not me, the horse it not mine. Geen fotos van al deze videos, een tiental, mogelijk, maar dit is alweer de maestro op zn best. De titel verwijst naar een Russische uitdrukking die wijst op ontkenningsgedrag, en dat wordt verbonden met de Apartheid, de stalinistische dictatuur, en Gogols verhaal De Neus, dat Kentridge goed kent omdat hij de gelijknamige opera van Sjostakovitsj in Amerika scenografeerde. Vlekkeloze presentatie ook, minstens zo goed als die in The Eye onlangs. 6. Doris Salcedo, Neither. Nauwelijks fotografeerbaar (kleine poging op foto 10), deze concentratiekampachtige kamer, in situ voor INHOTIM gemaakt, die deels afstoot maar toch ook iets beschermend heeft. Alweer grootse conceptuele kunst van deze Colombiaanse, waarvoor La Violencia altijd op de achtergrond meespeelt. 7. Edgard de Souza, Untitled. Voor ons part de allerbeste buitensculptuur van INHOTIM. Kijk goed naar foto 11, dit lijkt een aaneengesloten beweging in drie stukken gehakt, maar dat is bij nader inzien niet zo. En waar zijn de hoofden? Eery, veel onrustwekkender dan de elegante vormgeving doet vermoeden. 8. Rineke Dijkstra, I see a woman crying. Werd gemaakt voor Tate Liverpool, we zagen het eerder al eens in London. Dijkstra plaatste haar camera op private schoolkids die gevraagd werden commentaar te leveren op hun visie van Picassos weeping woman. De kids kijken gespannen toe en hun commentaar zegt veel over de diverse verschijningsvormen van perceptie. Cfr foto 12. 9. Yayoi Kusama, I am here but nothing. Haar blinkende Narcissus garden mag dan wel in restauratie verkeren, dit kamertje maakt dat gemis meer dan goed. Zwart licht, een koel interieur bespikkeld met zwevende polka dots in Light bulb fashion, zo kennen we onze favoriete zotte doos weer. In de kamer staat ook een TV, waarop je Yayoi in haar jonge New Yorkse jaren ziet, bezig haar narcissusbollen aan de man te brengen voor 10 dollar het stuk. Zie foto 13 en 14. 10. Claudia Andujar. Een heel ruime galerie kreeg deze dame van INHOTIM, en dat is terecht want haar 500 fotos zijn allemaal de moeite en dus zeler ook 4 kiekjes onzerzijds waard. Interessante genealogie al: als dochter van een Joods-Hongaarse vader en een protestants Zwitserse moeder kwam Claudia op jonge leeftijd in Brazilië terecht (haar vader en heel zijn familie was eerder in Auschwitz vergast). Daar werd ze kunstfotografe, met specialiteit het Amazonagebied en meer bepaald de daar nog levende Indianen. Of het nu in kleur of in zwart-wit is, het maakt allemaal indruk. Net als de bijna abstracte landschappen. Een waarachtige ontdekking, deze Claudia, die haar leven als Claudia Haas begon.
Oef. Aldus 6 uur hoogwaardige contemporaine kunst in INHOTIM. De rest van onze kleine maand Brazilië, die ditmaal voorbijgaat aan de kunststeden Sao Paulo, Rio De Janeiro, Brasilia en Curitiba, bestaat eerder uit naturalezza, maar na deze show kunnen we er vast wel een maandje tegen, om er pas in New England/USA weer een artistieke lap op te geven in Boston, Dia-Beacon en MassMOCA, het grootste kunstenmuseum ter wereld.
Ma 2 sept:The Passenger bevindt zich na 3 uur slaap om 5hr voor de balie van TAP (vlucht voorzien naar Lisboa om 6.15hr), om daar te horen dat TAP een Re-routing via partner KLM heeft uitgevoerd, omdat de aansluitende vlucht van Lisboa naar Belo Horizonte gecanceld is (niemand weet waarom, wij vermoeden te weinig boekingen). Drie uur wachten dus, dan naar de gate, om daar te horen dat ook deze vlucht gecanceld wordt, wegens een staking bij KLM in Amsterdam. Iedereen terug gesommeerd naar de vertrekhal, bij Avia Ticketing. Das ver lopen, en dus staan er al 100 wachtenden voor ons. Intussen Laurie van het travel agency aan de mail, die had al gezien dat er van alles veranderd werd op de luchthaven aan ons ticket. Alles goed bijhouden zegt ze, als ze je niet dezelfde dag op je bestemming krijgen kan ik 600 euro claimen. Jaja. Om 12 hr ist aan ons, en TAP heeft al een nieuwe routing uitgedokterd: avondvlucht naar Lisboa, om aan te sluiten op de middernachtvlucht naar RIO, en vandaar naar BELO. Watte, weer nauwelijks slapen? Enfin, wij gaan unphased op een Zaventemse bank in de zon zitten en lezen. Probleem nummer drie volgt spoedig: de avondvlucht naar Lisboa heeft 1 uur vertraging, zodat de connectie met de middernachtvlucht verloren is. Er staat een mannetje met een hotel voucher en twee taxi vouchers, alsmede een eetcoupon voor een schamele 10 euro. En onze bagage dan, die op Rio is ingecheckt? Daar zorgen wij voor, no te molesta (ja, we spreken hier om een of andere reden Spaans, en hij dan ook maar). Drie vlucht/klucht-problemen op 1 dag, dat hebben we nog nooit meegemaakt. Maar ja, we kunnen toch niet allemaal met een zeilboot naar The Americas zoals Greta Thunberg, congestie op zee is ook niet goed voor het milieu.
Di 3 sept: toch 6 uur geslapen, die 10 euro verzilverd voor een ontbijt, en hopsa, we zijn weg om 10 hr, met dezelfde rechtstreekse vlucht van Lisboa naar Belo als degene die ze gisteren gecanceld hebben. Aankomst om 16hr lokale tijd, en jazeker, de bagage komt eruit. Het is duidelijk dat Hogere Machten alles geprobeerd hebben om The Passenger in België te houden, maar zij hebben gefaald. Mission accomplished, met 24 hr vertraging, das dus een claim van 6 miljoen euro zeker, Laurie? Nu echt wel doodmoe, bijslapen!
Wo 4 sept: tja, geen tijd meer voor een rustige stadswandeling in Belo, dat was voor gisteren gepland. Maar eigenlijk missen we daar niets aan, want we verbleven hier immers 4 volle dagen anderhalf jaar geleden, en zagen toen dat Belo Horizonte wel de 4de grootste stad van Brazilië is, maar zeker niet de 4de mooiste. Alleen konden we toen niet naar INHOTIM (the garden of Eden for contemporary art, anderhalf uur bussen van Belo) vanwege een opstoot van gele koorts in de staat Minas Gerais, en wij waren niet ingeënt. Nu wel, maar je zal altijd zien, er is actueel geen gele koorts en dus hebben we onze prik in het Tropisch Instituut voor niets gaan halen (er zijn niet eens muggen).
Het centrale busstation (Rodiviaria in het Portugees) heeft voor The Passenger geen geheimen meer, we deden hier anderhalf jaar geleden niets anders dan bussen nemen. En zo arriveren we om 10 hr in INHOTIM (spreek uit Inzjoutsjing en wordt dan nog niet verstaan), dat dezer dagen wel enige problemen kent want de oprichter/eigenaar Bernardo Paz werd eind 2017 veroordeeld tot negen jaar bak wegens belastingsontduiking, zoals zowat iedereen in Brazilië die geld heeft vroeg of laat overkomt. Enfin, dat is nog in beroep en Paz, een mijnmogul, heeft het Inhotimbewind overgedragen aan anderen, want met dit ongelooflijk domein mag niets fout lopen. Want jazeker, het is een Lusthof, een Insel Hombroich in het groot maar dan in Tropical fashion zoals de fotos onder aantonen, bezocht door een kwart miljoen bezoekers per jaar, voorzien van sculpturen allerhande (van illusteren als Helio Oiticica, Anish Kapoor, Chris Burden en Olafur Eliasson) en elektrische karretjes om slechte wandelaars te servicen, maar die weigeren wij hautain te nemen. Er staan 21 kunstgalerieën in (waarvan vandaag wel 4 gesloten voor renovatie, wat ook geldt voor Kusamas Narcissus Garden), veelal bruut van aard, het landschap is in cultuur gebracht door de grote architect Burle Marx, een oude bekende van ons, en het is tevens een heuse botanische tuin met 5000 verschillende planten waaronder 1500 diverse palmen waarin het heerlijk wandelen is in een winderige 30 graden (noem W1 dan maar de INHOTIM JUNGLE WALK). Zes volle uren brengen we hier door, de bus terug gaat om 16.30 hr, en dat was nog te weinig om alles in detail te zien, maar wel het meeste. Morgen presenteren we onze artistieke TOP 10 van INHOTIM, maar dat zal allicht pas s avonds zijn, nadat we zijn aangekomen (hopelijk!) in Jericoacoara, een hippe strandplek in Noord-Brazilië. Tenzij Hogere Machten ons weer een vlucht door de neus willen boren, maar wij hebben er een goed oog in, want de taximan die ons de rit naar de luchthaven morgen afbedelde heet.. Wagner. Wordt vast een Walkurenrit.
