Normaal gezien hadden we maar heel even in Mandalay geweest, hoofdstad van centraal Myanmar. Maar de luxecruise van 2 dagen naar Bagan die wij op het oog hadden werd gecanceld door de organisatie wegens gebrek aan belangstelling, zodat we hier nu 3 dagen verblijven en dinsdag een korte vlucht naar de tempelstreek zullen nemen. Nu, blij toe, want er is veel te doen in Mandalay, en Rudyard Kipling had dus gelijk de lof van de stad te zingen middels een van zijn bekendste gedichten. Niet omwille van de stad zelf, maar wel vanwege de prachtige en veelzijdige omgeving. Wij beginnen met de houten U-Bein bridge in de voorstad Arapurma, oftewel de bekendste brug van Birma. Iedereen wil er zijn, zowel boeddhistische monniken als mooie meisjes, en dat heeft alles te maken met het fotogenieke karakter van de brug, een topspot voor de zonsondergang. Elke dag in de winter aanwezig, want het is dan maandenlang hetzelfde weer: 28 graden overdag, geen wolkje aan de lucht en s avonds verkoelend tot 20 graden. Ideaal voor ons, maar vele Birmanen lopen dan kouwelijk met een vestje rond, want ja, in de zomer is het hier 42 graden met veel, heel veel regen. Er is voor ons alles gezorgd: een soortement terrassen onder de brug, waar de gewassen de velden vullen, en Street food op de brug, maar dat betrouwen we in Birma niet, onze voorraad immodium is er misschien niet groot genoeg voor (we schaffen ons wel een zakje verfrissende watermeloen aan). Iedereen aanwezig? Toeristen in bootjes, toeristen naast ons op het strand, alleman klaar? Ok, dan kan de zonsondergang van start gaan. En ja hoor, het is een mooie.
MYANMAR / YANGON (7) : Drug Elimination Museum & U Thant House
Vanmiddag pas vliegen we naar Mandalay, dus we hebben nog ampele tijd om twee musea te bezoeken - waarvan het eerste zeker een rariteit is, dat nauwelijks wordt bezocht (vanmorgen aanwezig: een oude Engelsman en deze oude Belg, thats it). Het Drug Elimination Museum was een geschenk van de militaire junta, die ook wel eens positief in de belangstelling wou staan, aan de bevolking. Deels geeft het factuele info die daadwerkelijk klopt: de poppy is effectief geen indogene Birmaanse bloem, al was ze toch wel bekend in het oude Azië als grondstof voor het bijzonder verslavende opium. Het waren echter de Britten die de bloemzaadjes vanuit India in Myanmar importeerden - niet omdat ze van heel het overzeese British Empire drugsaddicts wilden maken, wel omdat het lucratieve en dure opium ideaal geschikt was om, onder het mom van free trade, de Chinese importartikelen die men graag wilde hebben te betalen. Vonden de Chinese machthebbers, die er eerst ook goed aan verdienden, op den duur toch maar niets, waarna er diverse oorlogen om uitgevochten werden. Allemaal literair na te lezen in de uitstekende Ibis-trilogie van Amitav Gosh, waarover later meer. Dit museum heeft ook een ongewilde humoristische kant: kijk naar de koddige dioramas, blijkbaar waren feestjes met drankmisbruik en langharig werkschuw tuig al genoeg om in de drugshoek te worden gezet. Naïef is het allemaal genoeg, en hilarisch wordt het als de heropvoeding van drugsgebruikers wordt besproken. Therapie: meditatie, tot daar aan toe in een boeddhistisch land, maar car servicing? Natuurlijk is soms de harde hand nodig (je kan hier zelf met een knop de brand zetten in een opiumplantage), maar daarvoor kan je dan ook rekenen op het Birmaanse leger, dat leven en ledematen inzet om de Hele Mensheid te vrijwaren van het drugsgevaar. En om zeker te zijn wordt een bulldozer ingezet om alle drugs van de planeet te vagen. Dank u dappere krijgers! Ze vergeten er wel bij te zeggen dat ook nu Myanmar nog steeds de tweede grootste wereldproducent is van opium, al is de zgn Gouden Driehoek (de grensstreek van Myanmar, Thailand en Laos) allang niet meer de gevaarlijke plek die het ooit geweest is.
Heel andere koek is het U Thant-geboortehuis. Deze derde secretaris-generaal van de Verenigde Naties herinneren we ons van in onze jeugd, en hij leverde goed werk om o.a de rakkettencrisis in Cuba te ontmijnen. Daar had de militaire dictatuur geen belangstelling voor, maar toen Thants kleinzoon in 2012 zag in welke vervallen staat het geboortehuis van zijn beroemde grootvader verkeerde, schreef hij de bevoegde instanties aan en gaven die toestemming het huis te renoveren en er een museum van te maken. Niet dat er veel meubelen instaan, wel integendeel, maar je ziet de bedaarde man wel op tal van fotos - met Kennedy, Chroetsjev, Castro maar ook met John Lennon & Yoko Ono - en je kan hem ook horen speechen. A good egg, zonder twijfel, die niets ophad met de militaire dictatuur in zijn geboorteland en er na zijn ambtsperiode in New York (eerst als Birmaanse VN-vertegenwoordiger, van 1961 tot 1971 als voor iedereen aanvaardbare secretaris-generaal) dan ook niet meer zou terugkeren. Tot nu dus, waarvan akte.
Kleine spellingscorrectie: het is dus Shwedagon Paya. En als je rond de hoofdstupa loopt: graag in wijzerszin, op straffe van 7 levens miserie. Zoals voor de Britten, die in de kolonisatieperiode weigerden hun schoeisel uit te doen bij het betreden van een boeddhatempel, wat het verzet tegen hen aanwakkerde (je komt hier overigens ook niet in als je in short of topje bent gehuld, een beetje respect voor de boeddha aub). Het complex bevat eveneens een 19de eeuwse fotogalerij, waaruit blijkt dat het er toen beduidend minder druk was. En tijdens ons bezoek wordt zo te zien een aantal jonge boeddhamonniken ingewijd, of wat is hier eigenlijk aan de gang, toch geen reïncarnaties van de Boeddha zelf? In elk geval worden ze gevolgd door een stoet roze meisjes en andere medestanders, we begrijpen er niets van maar zullen het eens aan Vlaams zweverig volk genre Ingeborg vragen. Nu ja, niks tegen meneer Boedda hoor, maar denk je nu dat hij in staat is de rugpijn, die ons sinds gisteren kwelt, weg te nemen? Bijlange niet, en we hebben nog zo goed gebeden en gezongen!
De grote Pagoda, Shewadagon Paya genaamd, geldt als een van de mooiste boeddhistische sites van de wereld en dat zal er niet ver naast zijn. Een bekroning als World Heritage volgt allicht dit jaar, nu Myanmar na meer dan 50 jaar geen militaire dictatuur meer is. Het is eerder een boeddhadorp, met vele stupas/pagodes en een penetrante geur van heiligheid. Maar vergis u niet: het is eveneens onversneden nationalisme, eigen volk eerst (88% van Birma is boeddhist), ook in hoofde van Aung San Sui Kyi, eermalige Nobelprijswinnares van de Vrede en trouwens dochter van een andere nationalist, generaal Aung San, die in 1947 vermoord werd. Om nog te zwijgen van de monniken, waarvan sommigen in het verleden al bewezen hebben dat het behoorlijk militante baasjes kunnen zijn. Dat neemt niet weg dat als je 1 boeddhistisch complex in Myanmar moet zien het dit is, en dat geldt niet enkel voor de pagodes maar ook voor de binnenafwerking en zelfs sommige vloeren (foto 4). Volgens de legende is de Shewadagon Paya al 2600 jaar oud en bevat hij 8 hoofdharen van de boeddha himself, maar archeologen weten beter en situeren het complex ergens tussen de 7de en 10de eeuw na Christus, en waarschijnlijk gebouwd door het MON-volk, nu een piepkleine minderheid in Myanmar. T Is te zeggen: het zal er toen heel anders uitgezien hebben. Al het bladgoud kwam pas later en mede tengevolge van schade door aardbevingen en cyclonen werd de Paya ontelbare keren hersteld en verbouwd. Maar: hij mag gezien worden en is zeker zijn luttele prijs waard (10000 kvyat, dat is ongeveer 6 Euro voor buitenlanders).
MYANMAR / YANGON (4) : Kandawgyi Lake & Peoples Park
De Britten creeerden tijdens hun kolonisatie twee artificiële meren in Yangon, en het kleinste daarvan heet Kandawgyi Lake. Een beetje ten noorden ervan vertoefde huidige sterke vrouw Aung San Sui Kyi jarenlang in huisarrest, maar onze aandacht wordt eerder getrokken door een vreemd vaartuig op het meer (foto 1). Zitten we ineens terug aan het Zomerpaleis te Beijing? Nee, deze reconstructie van een koninklijk vaartuig heet Karaweik Palace (naar het Sanskrietwoord voor garuda, de vogel waarmee Hindoegod zich voortbewoog) en wordt gebruikt voor diner dansants - s morgens kan je er wel een leuk fotootje maken. Wij hebben ons op deze plek door een taxi laten afzetten omdat we van hier een pittige wandeling naar de grote Pagoda en het Peoples Park erachter kunnen maken, dat leek ons beter dan deel te nemen aan het onafhankelijkheidsgedruis dichtbij ons hotel, want van de toespraken zouden we toch niets begrijpen en van Birmaanse muziek hebben we geen hoge pet op. Volgens de Lonely Planet zou er een boardwalk lopen aan de zuidkant van het meer, maar dat is slechts ten dele het geval. Veel herstellingswerken, waarschijnlijk zijn een boel planken weggeslagen door een zomerstorm, want dat hebben ze in Myanmar regelmatig. Nu, het is toch een aardige wandeling, zeker als we een binnenweg nemen en het eenvoudige vermaak van de locals even bekijken: twee jongens op een plank die mekaar daar met kussens proberen af te slagen, en wie de grond raakt verliest. Dolle pret voor alle Birmanen! Het Peoples Park is een heel gezellige plek waar we tussendoor ons eerste boek, Sea of poppies van Amithav Gosh, uitlezen - heel goed, bespreking volgt in België, net als van de twee volgende delen van s mans Ibis-trilogie, die we op deze reis eveneens gaan lezen. Toch ook oog voor twee merkwaardige attracties in dit park: een tree top walk en, huh, een oud vliegtuig, wat doet dat in een park. Verder bespieden we de ouderwetse plezierbootjes, zelfs de lokale babys en natuurlijk de meisjes. Die dat omgekeerd ook doen, want veel foreigners zie je hier niet (geen enkele zelfs), dus we trekken de aandacht. Zelfs in die mate dat er eentje, een vranke, naast ons op een bank komt zitten en zich in allerlei bochten wringt om een selfie te maken met onze kop erbij. We hebben het wel gezien chouke! En maken dus glimlachend het v-teken zodat ze zich betrapt weet en gibberend wegvlucht, richting vriendinnen (weddenschap gewonnen). Ja, drie uur in dit park, de tijd vliegt voorbij. Maar nu is het tijd, eindelijk, voor de Grote Pagoda (cfr laatste foto in de verte) want net voor zonsondergang licht al dat goud het best op.
MYANMAR/YANGON (3) : downtown walk continued & National Museum
The Strand Road is de chaotische rivierboulevard van Yangon en daar bevindt zich ook het duurste hotel van de stad : The Strand Hotel, hoe origineel, maar lui als Rudyard Kipling en George Orwell hebben er vast wel verbleven, in de tijd dat de Sarkies Brothers (dezelfden van The Raffles in Singapore) het in eigendom hadden. Wij lopen er ongegeneerd binnen, maar zo speciaal, laat staan verheven boven onze eigen Sule Shangri-La, vinden wij het eigenlijk niet. Ja, leuk zwembad in de achtertuin, dat wel. Hier nemen we een taxi naar het National Museum, dat immers net als alle andere musea morgen gesloten is, want 4 januari is onafhankelijkheidsdag in Myanmar. Het gebouw is maar niks, maar groot is het zeker. Je mag er niet fotograferen, maar The Passenger zou The Passenger niet zijn als hij toch niet enkele fotos zou kunnen stelen. In dit nationale museum worden alle aspecten van de staat behandeld, met inbegrip van manhaftige beelden, poppentheater (zal ons beslist ergens worden voorgeschoteld), de 135 volkeren van Myanmar (daar horen dus geen Rohinja bij, want die worden door iedereen beschouwd als islamic invaders from Bangla Desh), plechtige verklaringen op goudpapier (zoals die van een 18de eeuwse koning aan King George van Engeland, maar het zou de Britten niet beletten Birma in de 19de eeuw in te nemen) en vooral: de Lion Throne van een andere koning. Pfft, leeuwentroon, t is precies onze voordeur. Er zijn ook vele flutschilderijtjes en honderden boeddhabeeldjes - nee, allemaal niks voor ons. Wel voor ons: een korte maar mooie best of video van Myanmar waar we enkele plaatjes uit kunnen plukken. Komt vast wel aan bod de komende tien dagen, zeker die voetroeiers van Inle Lake. Goed, onze cabbie is terug, zoals hij beloofd had, om nog eens 10000 kvyat te vangen en ons terug naar The Strand te brengen. Waar we onze wandeling verderzetten, nog enkele verdienstelijke gebouwen tegenkomen, en vervolgens terug hotelwaarts tuigen voor een Birmaanse pint en later een copieus eenddiner, dat we niet opkrijgen. Wel ja, t valt allemaal best mee in Myanmar tot dusver.
MYANMAR/YANGON (2): downtown walk met kunstgalerie
Te voet doorheen downtown op 4 uur tijd, gescheiden door een taxirit - moet kunnen op een warme Belgische zomerdag, zo lijkt het (32 graden, zoals in Singapore, maar met een veel lagere luchtvochtigheid). Wil iemand de burgemeester van Yangon eens vragen of hij geen werk kan maken van een circulatieplan annex autoluwe stad? Maar goed, we hebben in India ook met doodsverachting straten overgestoken, das allemaal geen probleem. Yangon, men gaat er prat op, is een stad van 4 godsdiensten. Inderdaad, er is nog een oeroude synagoge, echter permanent gesloten (ooit leefden hier 2500 sefardische joden uit India en Irak), er zijn een paar moskees (we lopen er een binnen, niks te zien hoor), en er is een verrassend grote katholieke kerk, St Marys, die in frivole neogotiek is uitgevoerd door een Nederlands architect. En verder veel, heel veel pagodas uiteraard, zoals gisteren al in detail gezien (de mooiste bewaren we tot morgen). Yangon is een bijzonder veilige stad, je loopt hier eerder risico door een van de onnoemelijk vele duiven bescheten te worden dan beroofd te worden. Het is technisch niet meer de hoofdstad van het land, dat is sinds 2005 Nay Pyi Taw, een bloedeloze regeringsstad gesticht door de militaire dictatuur, ver van zee of rivier, zoals dictaturen dat graag hebben (volgens onze Lonely Planet: Canberra meets Brasilia with a perculiar Orwellian twist). Maar natuurlijk is Yangon, en meer nog het Britse Rangoon, nog steeds de intellectuele hoofdstad van de huidige door de militairen gedoogde democratie. Alvast op grond van de soms bepaald mooie 19de eeuwse gebouwen, al kunnen velen ervan wel een dringend likje verf gebruiken, als het al geen omstandige renovatie is. Dat geldt ook voor de Ministery Buildings, waar vandaan de Engelsen Birma bestuurden. Er wordt druk aan gewerkt nu, maar we kunnen toch een foto van tussen de tralies maken. Staan wel pal: de Port Authority building, en het postgebouw, inclusief Passenger in een achteruitkijkspiegel. En kijk, ze hebben hier zelfs kunstgaleries, meestal weggestopt boven een gammele trap. Wij lopen er eentje binnen - om te lachen hoor, wat een kladschilders. We houden het bij een foto van blote wijven, wel aardig. Want buiten zie je die enkel in sarong rondlopen, net als 50% percent van de Birmaanse mannen trouwens.
Een vlucht van Singapore naar de hoofdstad van Myanmar duurt 3 uur, maar je komt al anderhalf uur later aan gezien het uurverschil. Leuke vlucht, wij zitten naast een moeizaam Engels sprekende boeddhistische monnik in vol ornaat, die altijd glimlacht met zijn rond koppeke, ook als wij hem vragen of de uitdrijving van de Bengaalse Rohinya nu eigenlijk geen etnische zuivering moet genoemd worden. Misschien zit hij te hopen dat het vliegtuig neerstort zodat hij meteen aan zn volgende reïncarnatie kan beginnen, maar daar komt niets van in kale! Rare taxirit achteraf wel, want sinds 1960 rijden ze hier rechts, maar in vele gevallen staat het stuurwiel ook rechts wat toch niet erg handig is bij het inhalen en dergelijke. We zullen het later navragen (taximan spreekt immers nauwelijks Engels), en de reden is toch niet de koloniale tijd, maar wel het feit dat import van Japanse wagens (waar ze links rijden en het stuur dus logisch rechts staat) veel en veel goedkoper is dan gelijk welke andere. Wie hier het stuur links heeft staan, dat komt ook voor, is een rijke Birmaan, en zo zijn er niet veel. Intussen hebben we ons op de luchthaven ook lokaal geld (kvyat) aangeschaft, al kwamen we er geen ATM tegen, wel wisselkantoren. We hadden gelukkig nog veel Singapore Dollar, en krijgen voor 250 SD zomaar eventjes 177500 kvyat, oftewel een berg papier, want hogere coupures dan 5000 kvyat blijken niet te bestaan. Lijkt wel Oezbekistan. Hoe dat allemaal weg te stoppen? Ons een money suit aanschaffen, zoals die Singaporese kunstenaar van gisteren? Nu, t is niet te verhelpen, want Myanmar is nog grotendeels een cash-land, zij het gelukkig niet in de goede hotels, zoals het onze, anders konden we hier zaterdag met een kruiwagen komen betalen.
Een zeer kleine late pm-wandeling zit er nog in gezien dat gunstig uurverschil, enkel in de onmiddellijke buurt van ons hotel, vol van onnoemelijk vriendelijk personeel, dat stuk voor stuk een beetje Engels blijkt te kunnen brabbelen. De eerste pagode dan maar, t is al goud dat blinkt in Myanmar. In deze Sule Pagoda, die tevens als verkeerswisselaar (!) dienst doet, raken we al meteen een paar briefjes kwijt, want we krijgen ongevraagd een inleiding in het boeddhisme en worden vriendelijk aangemaand een schenking te doen ten bate van de arme kindjes. Daaraan is vast geen gebrek aan Myanmar. Nochtans loopt ook hier iedereen met een smartphone rond, wat moet de boeddha daar van denken? En rijden er veel te veel stinkende autos rond die nooit stoppen voor voetgangers, ook niet aan zebrastrepen. Heeft de boeddha dat zijn volk zo geleerd? Recht over ons hotel is een rooftop bar, die een treffelijk panorama over Yangon biedt. Maar, zoals u ziet: dit is Singapore niet, al is de bar ruimschoots modern genoeg en de margarita ok. En het hotel zelf, de Sule Shangri-La, is een statige oude dame, waar een bandje heel de avond muzakversies van bekende pop- en rocknummers speelt. Zoals, toen wij voorbijkwamen, REMs Losing my religion. Wablief? Nogmaals: wat moet die ouwe rukker van n boeddha daar allemaal van vinden? Ha, boeddhisme is een levenshouding, zegt hij, geen religie, dan ist goed.
SINGAPORE (4) : Marina Bay, part 2, The Sands, The Shoppes en ArtScience Museum
Marina Bay kan je vergelijken met de gelijksoortige buurt van Hong Kong - modernisme met stijl, niet in het minst te danken aan de Joodse architect Moshe Safdie, die zowel voor het ArtScience museum als voor het Marine Sands hotelcomplex tekende. De lobby van dat laatste geval is trouwens versierd met geometrische tekeningen van Sol LeWitt, die minimalisten zijn werkelijk overal thuis, niets is hen te min. Hier verblijven kost je wellicht een fortuintje, maar een goed alternatief is de lift naar CE LA VI (hebt u m?) nemen, oftewel de rooftop bar van het complex, boven op die enorme luifel dus. Ja, de Singapore Sling (de cocktail werd ooit bedacht door de eermalige barman van het beroemde Raffles Hotel) smaakt hier prima, en de panoramas, ondermeer op de infinity pool van de hotelgasten, maar ook op de containerboten in de baai en de sierlijke opengeklapte lostusbloem van het ArtScience museum beneden, mogen er meer dan wezen. In dat ArtScience Museum moesten we sowieso zijn voor het tweede en kleinere deel van die MINIMALISM tentoonstelling waarover we reeds eerder berichten, maar er loopt nog een andere expo, een wetenschappelijke naar de aard van het museum, en ook die blijkt uitstekend. Hij heet Richard Feynman, a curious life en is dus gewijd aan een van de knapste koppen van de 20ste eeuw, tevens Nobelprijswinnaar. We kenden Feynman, weer zon slimme Jood natuurlijk, enigszins van zijn quantummechanica-arbeid, maar wat we niet wisten was dat hij ook een merkwaardig leven leed. Zo nam de man in 1950 een sabbatjaar om een jaar in Rio de Janeiro te gaan wonen en aan te sluiten bij een... sambaschool. Daar leerde hij ook bongo spelen, een passie die hem niet meer verliet. Maar ook voordien was Feynman anders dan anderen. Toen hij in zijn jeugd deelnam aan het Manhattan project in Los Álamos (ja, t was toen al een knappe kop) verveelde hij zich een beetje en bekwaamde zich dan maar in de edele kunst van ...brandkastkraken, geen kluis die voor hem gesloten bleef. En in California, waar hij lesgaf, reed hij rond in een maxivan die hij zelf beschilderd had met zijn quantum-diagrammen (cfr foto). Wat een kerel! Toch niet het prototype van de gekke geleerde hoor, want de theoretische natuurwetenschap dankt veel aan Feynman. Ook de nanotechnologie, de probabiliteitsleer aangaande lichtverplaatsingen en de quantum computer, die in de toekomst artificiële intelligentie een stuk spannender moet maken heeft veel aan hem te danken, net als Feynmanstudenten die later zelf een Nobelprijs kregen. Yep, voor Feynman was natuurkunde vooral spannend - zoals een bongoconcert, quoi. Het unieke van deze expo is dat hij alle aspecten van deze curieuze man toont, inclusief een deel van zijn natuurkundige lezingen. Daarin probeerde Feynman steeds met veel humor de moeilijke quantummechanica naar de geïnteresseerde leek te brengen. Niet dat hij daarbij een en ander versimpelde. De natuur zit wel degelijk moeilijk ineen, horen we hem in een van die lezingen zeggen, but hey, if you cant stand the difficulty, move to another universe! Heerlijke man, prima expo. Rond het museum ligt eveneens een indrukwekkende lotusvijver en kan je vervolgens via de poshy Shoppes waar je gebeurlijk ook van een oer-Engelse high tea zou kunnen genieten, weer naar huis. En dat huis is nog altijd ons van buiten heel simpel ogend Chinees tempeltje. Niettemin nog altijd 250 euro/kamer/nacht hoor, Singapore is een dure stad. T Zal veranderen bij de eenvoudige boeddhisten van Myanmar!
SINGAPORE (3): Marina Bay part 1, Gardens at the bay
Vergis je niet: Singapore is een groene stad, ondanks al dat beton en geldgewin. Komt door de vele hectaren die werden veroverd op de zee, al in de Engelse tijd maar ook daarna. De beroemde Botanic Gardens sparen we op tot februari, maar op 1 januari de Gardens of the Bay bezoeken leek ons een goed idee, temeer we ons toch hadden voorgenomen de hele dag op Marina Bay, het moderne paradepaardje van Singapore, te spenderen. En inderdaad, t is de moeite. Gardens of the Bay is een ecologisch mirakeltje, waar zelfs de vogels terugkomen (zoals de hornbills op de foto, niet dat we ze zelf gezien hebben hoor). Er staat her en der ook een kunstwerk tussen, waarvan Planet, een zwevende baby van 7 ton van Mark Quinn (het is zijn eigen zoontje) zeker het beste is. Maar de ecologie overheerst. Er is een mini-tentoonstelling over de huidige klimaatopwarming, inclusief de omineuze vraag of we na 5 massa-extincties in de geschiedenis van de aarde nu de zesde aan het meemaken zijn - maar aan Singapore zal het niet liggen, impliceren ze hier. Ha nee, 400 verschillende bloemensoorten in de Flower Dome biosfeer aub, en verder sunken gardens en treetopwalksgalore. Ok, enige disneyficatie is de site niet helemaal vreemd maar in globo is het gewoon erg goed gedaan, met als letterlijk hoogtepunt de Skywalk tussen de bomen die eigenlijk ecologisch verantwoorde uitlaatpijpen voor de luchtverversing van de twee biosferen zijn die s avonds oplichten in een Sound and Light show. Beter dan het oudejaarsavondvuurwerk! Het enige dat we op deze mooie dag zonder onweer niet tegenkomen is een man die in staat is een foto van ons te nemen zonder zijn hand voor de lens te houden, maar alla. Kom, na drie uur weer naar beneden door een flashy mall, want we hebben nog wat anders te doen op Marina Bay. Bv dat hypermoderne hotel (drie torens met een formidabele luifel erop) dat ons al heel de tijd intrigeerde nader bekijken, zie volgende blog.
SINGAPORE (2): 3 expos maar vooral MINIMALISM, LIGHT-SPACE-OBJECT
Zoals gezegd ontrollen zich dezer dagen 3 gelegenheidstentoonstellingen in de National Gallery. Twee kleintjes, op zich best verdienstelijk, en een bijzonder grote, die - dat weten we nu reeds - zeker hoog zal eindigen in ons jaaroverzicht 2019. De eerste kleine presenteert Lim Cheng Hoe en heet Painting Singapore. Inderdaad, Lim (1912-1979) was een echte Singaporees en specialist in waterverfjes. En zoals foto 1 toont: dat kon hij, met nog geen klein beetje invloed van Westerse meesters zoals vooral JMW Turner, geen slechte referentie. Brave jongen, ambtenaar van beroep, die niet aan de weg timmerde maar zijn geliefde stad veel aquarellen schonk. Ook Wu Guan Zhong krijgt van ons 1 foto. Hij was een Chinees langlever (1911-2010), die eveneens essays schreef, daarom heet de expo Expressions of pen & palette. Alweer een beetje braaf, maar wie op hoge leeftijd een schilderij als Child memories kan maken dat er uitziet als op foto 2, heeft heus wel wat te bieden.
Allemaal klein bier nochtans voor de supergrote expo die MINIMALISM - Light,Space,object heet en zo groot is dat hij voor twee derde in de National Gallery te zien is en voor het andere derde in het ArtScience Museum, dat aan Marina Bay ligt (niet echt naast de deur). Als wij minimalisme zeggen denken we meestal aan Donald Judd ed altri uit de Amerikaanse jaren 60 en nog iets later (die zijn hier ook aanwezig), maar in Singapore zien ze de term euh...maximalistisch, in die zin dat ook de color field schilders en de post-minimalisten uit onze tijd erbij worden betrokken, alsmede een heleboel Aziaten, avant garde dansers en componisten. Ze hebben wel een punt, want je kan minimalisme moeiteloos associëren met zenboedhisme, zelfs met oeroude in het Sanskriet gestelde teksten waarin al naar the void werd gezocht en natuurlijk ook met Japanse tuinen of andere vormen van spiritualiteit. Via het boeddhisme valt trouwens heel goed een brug te slaan met het Westen, want de colleges van D.T. Suzuki in Amerika werden enthousiast bijgewoond door Ad Reinhardt, John Cage en Agnes Martin, to name but a few. Deze tentoonstelling staat dus thematisch ijzersterk, maar levert ook audiovertier, want er zijn diverse sound rooms waarin je minimalistische composities kan beluisteren - zo je wenst liggend op matrassen, zeg nu nog dat Singapore een politiestaat is. En dat zowel van in het westen bekende lui als Steve Reich en Terry Riley als van obscure Aziaten zoals Midori Takada (wij luisterden een kwartier geboeid naar zijn Catastrophe uit 1983, een repetitieve maar aanzwellende compositie voor bongo, cymbalen, koebel, harmonium en piano). Je komt hier af en toe wel een rare snoeshaan tegen, zoals de Thai Montein Boonma die oiv Donald Judd dozen opstapelt maar daar een nieuwerwetse stupa met ingebouwde geurelementen (!) van brouwt - niet slecht hoor - maar onze 15 toppers zijn toch de volgenden, in volgorde van voorkeur vanaf foto 3 (in feite hoort Judd daar natuurlijk ook bij, sorry Donald).
1. De onvermijdelijke Mark Rothko. Er is in de Natl Gallery een volledige zaal vol nagenoeg zwarte doeken, maar toch haalt Rothko het weer van andere sterkhouders, zoals Frank Stella en Ad Reinhardt. Omdat zijn zwart in zwart zindert en zuigt door de pure techniciteit van s mans pigmenten. 2. Vier glazen kubussen van Robert Morris, die erg fraaie dingen doen met de ruimte om hen heen. Het zijn shape shifters die stoeien met je waarneming. 3. Richard Long, de landschapsartiest (binnenkort ook in Tilburg te zien) krijgt twee fotos. Een iconische stenencirkel, natuurlijk (doet ons steeds aan een heksenkring denken), maar ook een foto van een recentere wandeling: een lange in de buurt van de plek waar de Japanse tsunami in 2011 toesloeg. Long liep een cirkel op het strand, zijn voetstappen zullen enkele uren na zijn foto verdwenen zijn. Zoals vele mensen die zich daar in 2011 bevonden. Pakkend in al zijn eenvoud. 4. Anish Kapoor, altijd van de partij in dit soort van expos. Zijn No object (door) is weer helemaal Kapoor (en vertoont ook een geplooide Passenger in beeld). Bij elke stap die je rond de zuil maakt wordt de ruimte geherdefinieerd. 5. Mona Hatoum! Wij hebben twee grote Libanese vriendinnen. Nadine Labaki is de mooiste, maar deze Mona is de beste op kunstgebied. Haar impenetrable installatie lijkt van ver een zacht gordijn, maar is in werkelijkheid uit prikkeldraad opgetrokken. Typisch voor een vrouw die in haar studententijd vast zat in London, omdat in 1975 intussen de burgeroorlog in Libanon uitgebroken was. Altijd relevant, ons Mona. 6. Robert Irwin, een Untitled 3D schilderij dat zich moeilijk laat fotograferen maar je onmiddellijk aantrekt. Irwin beschilderde eigenlijk met acrylverf een plastic schijf en plaatste er vervolgens sterke lichtspots op, zodat de schaduwen tegen de muur er een gelaagd kunstwerk, dat lijkt te leven, van maken, heel begoochelend. 7. De Australiër Peter Kennedy met een neonlichtmuur. Dan Flavin full option! (Flavin zelf is hier natuurlijk ook aanwezig). 8. Ueberminimalist Fred Sandback genoeg aan zwart acrylic garen om een kunstwerk te maken dat, alweer, de ruimte van de zaal waarin het werd opgehangen, helemaal verandert. Knap toch wel. Op de achtergrond overigens een andere Kapoor, zon holle bol die zichzelf uitlepelt. 9. Een gouden gordijn van de Cubaan Felix Gonzalez Torres. Lijkt gratuït, maar is het niet. Gonzalez Torres was een van de vele Aids doden uit de jaren 90, en er gaat een heel weemoedige sfeer van dit klategouden geval uit. De expobezoeker moet erdoorheen, en zo wordt deze droevige holebi toch nog even aangeraakt. 10. Geen minimalistische expo zonder Sol leWitt. Of het nu tegen de muur hangt of op de vloer een geometrische variatie ligt te zijn, het is altijd net iets meer dan zomaar wat decoratie. 11. Tatsuo Miyajima en zijn blauwe Mega Death kamer. Wat je niet ziet omdat de camera van een Ipad er niet voor geschikt is: de witte plekjes zijn oplichtende cijfers die aftellen van 9 naar 0. Daarna begint het opnieuw, de mens is boeddhist voor iets. Voor ons, geen boeddhist, eerder een gruwelkamer die de akelige aspecten van het digitale tijdperk doet oplichten. 12. Olafur Eliasson. Die hoort er uiteraard ook altijd bij. Wat op foto staat is zijn helle oranje kamer die alle andere kleuren doet verdwijnen (zodat je als je buitenkomt even alles grijs ziet, tot je ogen zich aangepast hebben), maar minstens even goed is het kleurendoolhof dat in het ArtScience museum staat opgesteld. 13. Ai Weiwei, sunflower Seeds. Het is, zeker op foto, misschien niet mooi, zon hele zaal vol porseleinen (!) zaadjes van de zonnebloem, maar wel superrelevant als maatschappijkritiek. Weiwei liet de zaadjes met de hand maken door porseleinambachtslui, het zijn dus allemaal individuen in een collectieve maatschappij. Die veel te veel mensen telt (miljoenen zaadjes zijn het), made in China, massaproductie. Bovendien was de zonnebloem het symbool van de Culturele Revolutie (die Ais vader veel last bezorgde) en herinnert Weiwei zich dat hij als kind die zaadjes als snack kreeg opgediend, want veel ander eten was er niet. Dat alles in 1 grijze installatie, je moet het kunnen. 14. Chen Shiau-Peng is ook Chinees, maar dan Taiwanees, wel zo handig. Deze mevrouw maakt geabstraheerde schilderijen van architectonische gebouwen of blauwdrukken, zowel van buiten als van binnen gezien. Speels en kleurrijk is het, je zou er zo architect van worden. 15. En we eindigen in t zwart, zoals we begonnen met Rothko. En dan nog wel met een Belg, Frederik De Wilde, die eigenlijk meer wetenschapper dan kunstenaar is. Hij werkt samen met het NASA en patenteerde een nieuw soort zwart, zwarter dan zwart is het. Deze schijf refereert aan het zwarte vierkant van Malewitsj, maar zeker ook aan een zwart ruimtegat. Als je erin kijkt zie je de belichaming van het volstrekte Niets, brrr.
Van Niets naar Niets dus, maar niets kan je helemaal opzuigen - zoals een Rothko dat doet, of een black hole in de ruimte. Geweldig knappe expo, ook qua presentatie. Er was zoveel over te zeggen dat we achterlopen, maar onze fantastische dag in Marina Bay sparen we als blog op tot morgen, das toch een reisdag richting Yangon/Rangoon waarvoor we wel goed uitgerust willen zijn. Maar wel blij dat we in februari nog 5 dagen terugkomen in Singapore. Hou ons tegen of we gaan dan MINIMALISM nog eens bezoeken!
Duitse piloten van Lufthansa nemen al lang niet meer de risicos die Goering de Luftwaffe liet nemen: er is juist een zwaar onweer boven Singapore en onze softie van n gezagvoerder besluit dan maar voorzichtigheidshalve de landing te onderbreken en door te vliegen naar Kuala Lumpur, waar gewacht en bijgetankt dient te worden. Gevolg: 4 uur vertraging maar geen erg voor ons - of we nu om 19 dan wel om 23 hr ons hotel bereiken (met de metro, gaat heel goed) maakt toch geen donder uit. Dat hotel heet AMOY, ligt aan de zijkant van Chinatown en ziet er bijlange niet als een hotel uit. De lobby, foto 1, toont de ingang van een tempel en een bordje vertelt dat dit boutique hotel in de 19de eeuw effectief een Chinese tempel was, die gebruikt werd door de vele immigranten die toen (Theo Francken kreeg er geen vat op) vanuit het keizerrijk hun geluk kwamen zoeken in Singapore. Ja, het was hier druk toen, zoals de maquette toont, en als we op 31 dec een korte wandeling naar het Civic District ondernemen stuiten we al meteen op nog een werkende Chinese tempel. Maar das verder voor later, als we hier terugkomen tijdens Chinees Nieuwjaar op het einde van de reis.
Nu houden we het bij downtown, in twee gesneden door de brede Singapore rivier, waar nog vele fiere gebouwen uit de Engelse koloniale tijd staan, want Raffles en de zijnen sloegen hier hun (comfortabele) tenten op. Er is niet veel veranderd buiten wat moderne kunstwerken (o.a een leuke dikke vogel van onze vriend Botero) en dito gebouwen, maar de oude buildings hebben nieuwe opdrachten gekregen (buiten St Andrews dat nog steeds een Engels-gotische kerk is). Zij dubbelen vooral als prestigieuze musea, en wij stappen eerst het Asian Civilisation Museum binnen, waar melting pot Singapore inderdaad goed wordt belicht en elke godsdienst aan bod komt: bij wijze van fotografisch voorbeeld voor de geile hindoes Shiva-godinnen met dikke borsten, voor de brave boeddhisten alle gedaantes van de beginnende boeddha, voor de devote christenen een vervelend retabeltje om bij in slaap te vallen en voor de geleerde moslims fraai verluchte Korans. Museum 2, de National Gallery, houdt ons heel lang bezig, mede omdat het tropische klimaat zich gedraagt zoals dat hoort: s morgens zon, vanaf de noen steeds dikkere wolken en dan, meestal van 3 tot 5, bakken regen. Schuilen is dus sowieso de boodschap, maar dat gaat vanzelf want er is hier zoveel te zien dat je met 4 uur (inclusief een drink) nauwelijks toekomt. Het interieur is al bijzonder, want de Natl Gallery anno nu is veel groter dan haar naamgenote in London. Das nog niet zo lang zo, maar van 2002 tot 2012 werden kosten noch moeite gespaard om de City Hall en de Supreme Court (geklasseerde gebouwen) kunstig en op hypermoderne wijze met mekaar te verbinden, inclusief een roof top garden zodat een ENORM museum ontstond waarin je verloren kan lopen. Op de drie gelegenheidstentoonstellingen, waarvan 1 superieur, komen we separaat terug, maar in deze blog toch al even de vaste collectie overlopen. Die is, het dient toegegeven, heel wat minder prestigieus dan die van de Londense naamgenote. Wij onthouden eigenlijk maar 5 namen - in volgorde van de fotos: - de graveur Leonilo Doloricon uit de Filipijnen - knap en duidelijk maatschappijkritisch werk. - Anthony Poon, geboren in China maar gestorven in Singapore. Heeft zeker veel naar Westerse Op Art gekeken (of naar Frank Stella). - Chua Ek Kay, ook een ingeweken Han-Chinees. Bomen en bergen in een update van de aloude stijl op zijde, t is mooi. - Ho Ho Ying, een Chinees die denkelijk veel gepest werd in de kerstperiode, hohoho. Hij was een van de uitvinders van de Chinese abstractie, maar anders dan vele Aziaten die de kunst van het Westen nabootsten, blijft het bij hem altijd oorspronkelijk. - Vincent Leow, een lokale held, die 45 jaren geleden de geëngageerde performancekunst in Singapore introduceerde. De foto toont het money suit waarin hij optrad (tevens met dollarbriefjes in zijn bek), terwijl hij als een pad over het podium huppelde (de zogenaamde three legged toad is een gelukbrengend fabeldier in Singapore). Leow wilde dus het materialisme van de jonge stadstaat hekelen maar het bracht hem voorspelbaar in de gevangenis. Het zijn hier wel nooit communisten geweest, maar je zal je gedragen in Singapore, toen en nu, of er zwaait wat (op het formulier dat je in het vliegtuig moet invullen staat al in grote rode letters vermeld: DEATH PENALTY FOR DRUG TRAFFICKERS! Maar onze drug, deze fotoblog, valt daar niet onder geloven we).
