6 De ziekenzalving

Dit sacrament heette vroeger het heilig oliesel of het laatste oliesel. Dat was niet omdat dit sacrament het laatste was dat je ontving voordat je dit leven verliet, maar omdat dit het laatste oliesel was dat je kon ontvangen. De doop en het vormsel waren de eerste twee oliesels. Dit oliesel heette ook wel de laatste sacramenten, want voor de uitvinding van antibiotica en penicilline overleden meer mensen aan ziekten en verwondingen dan dat ze ervan opknapten.

Dankzij de moderne geneeskunde hebben mensen tegenwoordig veel meer kans om van ziekten te herstellen en succesvolle operaties te ondergaan, in tegenstelling tot de tijd waarin bloedtransfusies, steriele instrumenten en anesthesie nog niet bestonden. In vroegere jaren, toen ziekten en verwondingen meestal tot de dood leidden, riepen katholieken de priester erbij om hen te zalven, op basis van de brief van Jakobus: ‘Laat iemand die ziek is de oudsten van de gemeente bij zich roepen; laten ze voor hem bidden en hem met olie zalven in de naam van de Heer’ (Jakobus 5:14).

Wanneer men dacht dat zieken en ge3wonden het niet zouden redden, was het heilig oliesel het teken dat hulp niet meer baatte en dat de zieken en gewonden zich geestelijk moesten voorbereiden op de dood. Dat is de reden waarom bejaarde mensen tegenwoordig vaak de stuipen op het lijf krijgen als de katholieke ziekenhuispastor met zijn purperen stola en olien komt aanzetten. Ze denken meteen aan het ergste en beschouwen het sacrament als het begin van het einde. In werkelijkheid is de ziekenzalving bedoeld om te bidden voor een mogelijk herstel, maar belangrijker nog is de intentie om de ziel van de zieke persoon kracht te geven.

Als mensen ziek zijn, raken ze vaak ontmoedigd, kwaad, geergerd en bang. De Kerk gelooft dat het sacrament een speciale genade verleent om de geest te kalmeren. Als het Gods wil is dat het lichaam zich zal herstellen, dan zij het zo. Als dat niet zo is, heeft de zieke behoefte aan genade, kracht en bemoediging om de ziekte met waardigheid te dragen. Het sacrament van de ziekenzalving verleent ook absolutie voor alle zonden waar de zieke berouw over heeft, maar die nog niet eerder via een biecht zijn vergeven. Soms heeft de zieke geen tijd meer om te biechten, is hij buiten bewustzijn of is hij niet helder genoeg meer om te biechten.

In dat geval vergeeft de priester door middel van het heilig oliesel de zonden die de zieke zou hebben opgebiecht als hij daarvoor de kans gekregen zou hebben. Vanwege dit aspect van de ziekenzalving kunnen diakens dit sacrament niet bedienen, maar priesters en bisschoppen wel. De ziekenzalving gebeurt door middel van ziekenolie, olijfolie die in de Goede Week door de bisschop is gezegend. Zalving met olie is geen magisch of gelukbrengend gebaar, maar een oprecht teken van bovennatuurlijke bijstand die dient als ondersteuning van de lichamelijke medicijnen en de behandeling die de patient al krijgt.

De zieken worden herinnerd aan de woorden van St Paulus: ‘Ik ben blij dat ik nu voor u lijd en dat ik in mijn lichaam mag aanvullen wat er nog aan Christus’ lijden ontbreekt, ten behoeve van Zijn lichaam, de Kerk’ (Kolossenzen 1:24), en: ‘Zoals wij volop delen in het lijden van Christus, zo delen wij volop in de troost die God ons door Christus geeft’ (2 Korintiers 1:5). Katholieke christenen geloven vast in het verlossende lijden, waarbij de gelovige uit vrije wil zijn persoonlijke kwellingen en pijnen, zorgen en problemen deelt met de lijdende Christus aan het kruis.

De katholieke gedachte van het verlossende lijden, met andere woorden de gedachte dat de zieke zijn eigen lijden met het lijden van de gekruisigde Jezus verenigt, geeft het onvermijdelijke lijden van de zieke betekenis en zin. Deze gedachte wordt expliciet en impliciet uitgedrukt in het sacrament van de ziekenzalving. Meestal zijn het de onschuldigen die lijden en lijken schuldige zondaren aan pijn en ellende te ontkomen. In plaats van het lijden als straf te beschouwen, wordt van katholieken gevraagd het lijden te beschouwen als een persoonlijke kus en omhelzing van de gekruisigde Heer (om met moeder Teresa van Calcutta te spreken). Hij omhelst ons zo stevig dat we, als het ware, de nagels en doornen in ons eigen lichaam kunnen voelen.

Omdat tegenwoordig veel mensen van hun ziekten of verwondingen herstellen, of in ieder geval niet meteen doodgaan, kunnen katholieken het sacrament van de ziekenzalving zo vaak ontvangen als ze willen. Bejaarden, ziekelijke mensen en mensen met een dodelijke of ernstige ziekte, chronisch lijden of terugkerende ziekten kunnen en moeten vaak worden gezalfd. Sommige katholieken beschouwen de ziekenzalving als een geestelijke oliewissel en vinden het een goed idee om iedere drie maanden bedlegerige mensen in verzorgingstehuizen en andere patienten met chronische en pathologische aandoeningen te zalven.

Sommige parochies hebben een- of tweemaal per jaar een mis met ziekenzalving voor de zieken van de parochie. Het enige addertje onder het gras is dat mensen met minder ernstige ziekten, aandoeningen en pijnen en mensen die last hebben van niet-lichamelijke kwalen die niet levensbedreigend zij, ook gezalfd willen worden. Maar het sacrament is bedoeld voor mensen die in levensgevaar verkeren of die zich medisch gezien in een ernstige en kritieke toestand bevinden. Voor de lichtere gevallen is een gebed voor genezing meer op zijn plaats. Het sacrament mag niet worden misbruikt of naar beneden gehaald voor ieder buikpijntje en gekneusd teentje.

De katholieke Kerk raadt stervende personen aan een kruisbeeld in de buurt te hebben om te mediteren, een rozenkrans, een bijbel, wijwater en kaarsen. Met deze voorwerpen schep je een gewijde sfeer. De lijdende persoon beklimt immers zijn eigen Calvarieberg en loopt letterlijk met de Heer mee naar de plek waar Jezus is gekruisigd.

De priester doopt zijn vinger in de olie, smeert hem uit over zijn duim en zalft vervolgens het hoofd van de zieke met de woorden: ‘Moge onze Heer Jezus Christus door deze heilige zalving en door Zijn liefdevolle barmhartigheid u bijstaan met de genade van Zijn heilige Geest.’ Daarna zalft hij de handpalmen van de zieke (als dat kan) en zegt: ‘Moge Hij u van zonden bevrijden, u heil brengen en verlichting geven.’