De doctrine van de rechtvaardige oorlog

Het katholicisme heeft een theorie met betrekking tot de rechtvaardige oorlog. Deze stelt dat als de situatie erom vraagt, de staat het recht heeft oorlog te voeren, net zoals de staat het recht heeft de doodstraf op te leggen. Maar net als bij de doodstraf, is het recht om oorlog te voeren geen absoluut recht.

St Thomas van Aquino (1226-1274) heeft een theorie van St Augustinus (345-430) uitgewerkt tot de theorie van de rechtvaardige oorlog. De theorie is gebaseerd op het natuurlijk moreel recht en bestaat uit een morele afweging voordat je ten oorlog trekt (waarom voer je oorlog) en een morele afweging tijdens de oorlog (hoe voer je oorlog). Omdat oorlog een ernstige zaak is, moet alles wat tot de oorlog leidt en elke handeling tijdens de oorlog voldoen aan een lijst met criteria. Voldoen ze daar niet aan, dan is er sprake van een onrechtvaardige oorlog. De Kerk staat dus op het standpunt dat oorlog in theorie rechtvaardig kan zijn en dat het mogelijk is een rechtvaardige oorlog te voeren. En de Kerk gelooft dat bepaalde historische oorlogen moreel juist waren, maar dat veel oorlogen hadden kunnen en moeten worden voorkomen.

We vinden het eigenlijk nauwkeuriger om in plaats van de theorie van de rechtvaardige oorlog te spreken over de doctrine van de rechtvaardige oorlog, omdat theorieen ideeen zijn die nog bewezen moeten worden. De doctrine gebruikt het natuurlijk moreel recht als lakmoesproef, waardoor de premissen en conclusies ervan juist en moreel bindend zijn. De doctrine van de rechtvaardige oorlog kan in twee componenten worden verdeeld: het ius ad bellum (Latijn voor recht tot oorlog, oftewel de morele redenen om oorlog te voeren) en het ius in bello (Latijn voor recht in de oorlog, oftewel het morele handelen tijdens de oorlog). Deze twee componenten kun je als volgt uitwerken:

·        Voor de oorlog:

-         Rechtvaardige grond (ius ad bellum)

-         Bevoegd gezag (ius ad bellum)

-         Relatieve rechtmatigheid (ius ad bellum)

-         Juiste intentie (ius ad bellum)

-         Laatste uitweg (ius ad bellum)

-         Kans op succes (ius ad bellum)

-         Proportionaliteit (ius ad bellum)

·        Tijdens de oorlog:

-         Proportionaliteit (ius in bello)

-         Niet-strijders ontzien (ius in bello)

Rechtvaardige grond (voor de oorlog)

Een oorlog is alleen moreel toelaatbaar als de redenen voor de oorlog moreel juist zijn. Een voorbeeld van een rechtvaardige grond om oorlog te voeren, is als je wilt terugvechten tegen binnendringende vijandelijke troepen die je als onrechtmatige aanvallers beschouwt. De inval van nazi-Duitsland in Nederland en Belgie was voldoende reden om oorlog te voeren, omdat de vijand de Lage Landen wilde bezetten.

Een andere morele en rechtvaardige grond voor oorlog is als je hulp wilt bieden aan een bondgenoot die door een onrechtmatige aanvaller is overvallen, zoals Groot-Brittannie in de Tweede Wereldoorlog heeft gedaan toen nazi-Duitsland Polen binnen viel. Een binnenvallende agressor proberen te verjagen, is voldoende reden om oorlog te voeren. Maar gebiedsuitbreiding en het verwerven van financiele of politieke superioriteit zijn geen goede redenen.

Onder rechtvaardige gronden om oorlog te voeren, verstaan we moreel acceptabele redenen om deze laatste uitweg te benutten als je een conflict wil beeindigen. Dat betekent dat je eerst andere maatregelen tot het uiterste moet hebben uitgeprobeerd. De belangrijkste mogelijkheid om tot een vreedzame oplossing te komen, is via de diplomatie. Politieke en economische druk om oorlog te voorkomen, hebben de voorkeur, zolang de overeenkomsten die tussen naties worden gesloten maar niet ten koste gaan van de mensenrechten.

Als er burgers worden gearresteerd, bezittingen in beslag genomen, land bezet of bondgenoten aangevallen, gelooft de Kerk dat een oorlog gerechtvaardigd is. Ook de verdediging of bescherming van levens en territorium beschouwt de Kerk als een rechtvaardige grond. Maar agressie, wraakzucht of economisch, politiek of territoriaal gewin is in de ogen van de Kerk een immorele of onrechtvaardige grond.

Bevoegd gezag (voor de oorlog)

Moreel gesproken mogen alleen legitieme, authentieke en bevoegde leiders een oorlog verklaren en de natie in een oorlog betrekken. Prive-burgers, bedrijven, belangengroepen, genootschappen, politieke partijen enzovoort hebben niet het morele gezag een oorlog te beginnen. Alleen presidenten, ministers-presidenten, volksvertegenwoordigingen, koningen en koninginnen – kortom mensen en instanties met uitvoerende macht – hebben het vermogen de hele natie in een oorlog te betrekken. De pers en de media kunnen de oorlog misschien verslaan, maar ze kunnen er geen beginnen. Ze mogen ook geen vredesbesprekingen voeren en ze hebben evenmin het gezag vredesverdragen te sluiten. Individuele soldaten, mariniers, admiralen of generaals hebben ook niet de bevoegdheid een oorlog te beginnen.

Relatieve rechtmatigheid (voor de oorlog)

Wegen de waarden die op het spel staan op tegen het verlies aan levens, het aantal gewonden, het risico van onschuldige slachtoffers en schade aan bezittingen?

Juiste intentie (voor de oorlog)

Moreel aanvaardbare redenen om ten oorlog te trekken, vormen een rechtvaardige grond. Je kunt denken aan het tegenhouden van een onrechtmatige aanvaller of het herstellen van vrede. Wraak, vergelding of totale vernietiging van de vijand (zonder enige mogelijkheid tot overgave) vormen geen juiste intentie.

Laatste uitweg (voor de oorlog)

Moreel gesproken moeten alle mogelijke alternatieven zijn uitgeput voordat je tot oorlog kunt overgaan. Tot deze alternatieven behoren onder meer (maar niet uitsluitend) diplomatieke dialoog en discussie, isolement, blokkade, sancties, economische boycot, onderhandeling, bemiddeling, arbitrage, politieke en publieke druk en voldoende waarschuwing. Oorlogsvoering moet niet de eerste, maar de allerlaatste stap zijn. Je moet alle vreedzame oplossingen hebben uitgeprobeerd. Maar als een onrechtmatige aanvaller je land is binnen gevallen, mag je hem niet de tijd geven zich te hergroeperen om opnieuw toe te slaan.

Kans op succes (voor de oorlog)

Een oorlog is pas rechtvaardig als de hoop op overwinning redelijk is. Alleen maar vechten om een punt te maken of je eer te verdedigen terwijl de vijandelijke troepen vele malen superieur zijn wat betreft aantallen, wapens en middelen, is dwaas. Troepen opofferen en burgers onnodig in gevaar brengen, is onverantwoordelijk. De strategie van verzekerde wederzijdse vernietiging, zoals de voormalige Sovjet-Unie en Verenigde Staten tijdens de Koude Oorlog hebben gevoerd, bood geen enkele kans op succes. Het beleid was namelijk gericht op de totale vernietiging van de vijand, en dat alleen maar omdat men wist dat de tegenstander tot hetzelfde in staat was. Een eventuele oorlog zou hierdoor geen winnaars en geen overlevenden kennen.

Proportionaliteit (voor de oorlog)

Het kwaad en het leed die voortkomen uit de oorlog, moeten proportioneel minder of kleiner zijn dan het kwaad en het leed die zich zou hebben voorgedaan als er geen conflict was geweest. Als oorlog voeren alleen maar tot meer ellende leidt dan als je geen oorlog voert, kun je beter wachten, het hoofd buigen of je toevlucht nemen tot andere middelen. Bij de beoordeling van de proportionaliteit van een oorlog moet je ook rekening houden met de nasleep en de kosten van de oorlog in levens, niet-dodelijke slachtoffers, materiele vernielingen en economische consequenties.

Proportionaliteit (tijdens de oorlog)

In een rechtvaardige oorlog maak je bij het vechten gebruik van morele strijdmiddelen. Biologische wapens gelden als immoreel, omdat ze onevenredig veel mensen letsel toebrengen en in veel ergere mate dan nodig is voor de overwinning. Bovendien zijn bacteriologische en biologische massavernietigingswapens intrinsiek slecht, omdat je de kans dat je geen onschuldige niet-strijders treft nauwelijks in de hand hebt. Tactische kernwapens zijn alleen toelaatbaar als uiterste middel, als er geen andere manieren zijn om de aanvaller af te weren en als je in staat bent zeer nauwkeurig alleen geoorloofde doelen te treffen. Conventionele wapens, troepen en tactieken moeten eerst geprobeerd worden.

Niet-strijders ontzien (tijdens de oorlog)

Het laatste criterium voor een rechtvaardige oorlog is dat de secundaire schade tot een absoluut minimum moet worden beperkt. Bij een aanval mag je alleen militaire en strategische doelen proberen te treffen. Je mag je wapens niet richten op burgerlijke bevolkingscentra en plaatsen waar niet-strijders wonen. Terreurbombardementen op burgers zijn bijvoorbeeld immoreel.

Het oude onderscheid tussen militair en burger is niet langer van toepassing, omdat niet alle strijders uniformen dragen. In de hedendaagse guerrillaoorlogsvoering is het heel gewoon dat zowel militaire als civiele troepen aan de strijd deelnemen. Daarom maakt men tegenwoordig onderscheid tussen strijders of combattanten (zij die vuur- en andere wapens dragen en gebruiken) en niet-strijders of non-combattanten (zij die dat niet doen).

Uit : Katholicisme voor dummies