wo 22/04/2015 - 21:08 Jos De Greef Ten noorden van de Egyptische hoofdstad Caïro hebben egyptologen de tombe van een vrijwel onbekende koning uit de derde dynastie ontdekt. Het gaat om Khaba, waarvan tot nu toe enkel de naam bekend was.
De graftombe of mastaba werd in 2010 al ontdekt. Het gaat om een gebouw van 14 op 6 meter. Enkele dagen geleden is dan een steen met een zegel en de naam Khaba ontdekt.
Die naam was bekend uit één van de koningslijsten, maar voor het overige was er tot nu toe vrijwel niets bekend over de koning. Wel was geweten dat hij behoorde tot de derde dynastie uit het Oude Rijk.
Khaba zou omstreeks 2670 voor Christus geregeerd hebben. Volgens sommige experten zou Khaba een andere naam geweest zijn van de meer bekende farao Huni, maar dat is niet zeker.
De opgravingen in de Nijldelta gaan intussen door en mogelijk komt er nog meer aan het licht over Khaba. De derde dynastie gaf de aanzet tot de bouw van trappenpiramides die in de volgende dynastie zouden evolueren tot de enorme piramides van Giza nabij Caïro.
Stenen werktuigen gevonden die ouder zijn dan de mens
Doron
In de buurt van het Turkanameer zijn nu ook de oudste werktuigen ooit gevonden.
za 18/04/2015 - Luc De Roy
In Kenia zijn in de buurt van het Turkanameer de oudste werktuigen gevonden die gemaakt zijn door de voorouders van de mens, vuurstenen scherven die gedateerd zijn op 3,3 miljoen jaar oud. Dat is 700.000 jaar ouder dan de oudste werktuigen die we tot nog toe kenden, en verschillende honderdduizenden jaren voor het verschijnen van ons geslacht, Homo, op aarde. Als de vondst bevestigd wordt, betekent ze dat oude hominiden, zoals de befaamde Australopithecus "Lucy", mogelijk al stenen werktuigen vervaardigden. Ze kan ook een bevestiging zijn voor een omstreden stelling over zeer vroeg gebruik van werktuigen.
De oudste bekende stenen werktuigen tot nu toe werden gevonden in Gona in Ethiopië en gedateerd op 2,6 miljoen jaar oud. Ze behoren tot een techniek voor het maken van vuurstenen werktuigen die Oldowan genoemd wordt, omdat de eerste exemplaren in de Olduvaikloof in Tanzania gevonden werden, meer dan 80 jaar geleden door de beroemde paleoantropologen George en Mary Leaky.
Oldowan werktuigen (Didier Descouens via Creativecommons).
Aangenomen wordt dat de Oldowanwerktuigen gemaakt en gebruikt werden door Homo rudolfensis, Homo habilis, Homo erectus en Homo ergaster, voorlopers van de moderne mens Homo sapiens.
In 2010 ontdekten onderzoekers die in Dikika in Ethiopië werkten, bovendien snijsporen op dierenbeenderen die 3,4 miljoen jaar oud waren, en ze stelden dat voorouders van de mens die werktuigen gebruikten, de rechte insnijdingen gemaakt hadden. Op de Dikika-site werden ook resten gevonden van een kind dat tot de australopithecinen behoorde, nog oudere voorlopers van de mens.
Hun stelling riep evenwel onmiddellijk controverse op, en andere geleerden beweerden dat wat er uitzag als snijsporen, in werkelijkheid het gevolg kon zijn van het feit dat mensen of dieren de beenderen vertrappeld hadden. Zolang de werktuigen die gebruikt zouden zijn om de snijsporen te maken, niet ontdekt werden, zag het naar uit dat de discussie eindeloos kon doorgaan zonder dat men tot een oplossing kwam.
Kenyanthropus platyops
Nu zijn die ontbrekende werktuigen mogelijk gevonden. In een lezing op de jaarvergadering van de Paleoanthropological Society in San Francisco, heeft archeoloog Sonia Harmand van de Stony Brook University in New York de vondst beschreven van talrijke zeer oude stenen werktuigen op de site Lomekwi 3. Lomekwi 3 ligt op zo'n 1.000 kilometer van de Olduvaikloof, iets ten westen van het Turkanameer in Kenia. In de buurt van het Turkanameer zijn talrijke fossielen gevonden van voorlopers van de mens, onder meer van Homo rudolfensis, Homo ergaster en ook van de oudere australopithecinen.
Belga
Kenyanthropus was een mensachtige met een tamelijk plat gelaat.
Het team van Harmand was in de onherbergzame streek op zoek naar de site waar in 1998 een omstreden verwant van de mens was gevonden, Kenyanthropus platyops. Kenyanthropus is omstreden omdat er slechts een gebarsten en vervormde schedel van gevonden is, en er bestaat discussie over of het echt een nieuwe soort is, of een "vroege Keniaanse variant" van Australopithecus afarensis.
De onderzoekers reden echter verkeerd en kwamen terecht in een ander deel van het gebied, dat Lomekwi genoemd wordt en dat niet ver ligt van de plaats waar Kenyanthropus gevonden was. De wetenschappers merkten dat er op het oppervlak van het zanderige landschap "onmiskenbare stenen werktuigen" lagen, zoals Harmand ze noemde, en begonnen onmiddellijk met een kleine opgraving.
Onder de grond ontdekten ze nog meer werktuigen, waaronder ook zogenoemde kernen waar onze voorouders scherpe scherven afsloegen. Het team was zelfs in staat een van de scherven terug te passen op de oorspronkelijke kern, wat toonde dat een mensachtige ter plaatse de scherf had afgeslagen van de kern en dan beide had laten liggen.
Het volgende jaar kwamen de onderzoekers terug om nog meer opgravingen te verrichten, en intussen hebben ze bijna 20 goed bewaarde scherven en kernen opgegraven, en ook aambeelden, die gebruikt werden om de kern op te plaatsen terwijl men er scherven afsloeg. Al die voorwerpen zaten in sedimenten die een betrouwbare datering toelieten. Aan het oppervlak in de buurt vonden ze daarnaast nog 130 andere werktuigen.
3,3 miljoen jaar
"De artefacten waren duidelijk afgeslagen, en niet het resultaat van het per ongeluk breken van de steen", zei Harmand in haar lezing, waarvan een verslag staat in het tijdschrift "Science". Analyse van de werktuigen toonde aan dat ze rondgedraaid werden, terwijl de scherven er afgeslagen werden, wat ook bij de Oldowan-werktuigen de werkwijze was. De Lomekwi-werktuigen waren echter wat groter dan de gemiddelde Oldowan-werktuigen.
AP
Een reconstructie van de Australopithecus afarensis Lucy.
De datering van de sedimenten waarin de werktuigen gevonden werden, geeft hen een ouderdom van 3,3 miljoen jaar. De sedimenten werden gedateerd aan de hand van paleomagnetisme, waarbij men de omkeringen van het magnetisch veld van de aarde gebruikt. Die methode wordt vaak toegepast op de vondsten van mensachtigen uit het gebied rond het Turkanameer.
Hoewel recent onderzoek de oorsprong van het genus of geslacht Homo nu teruggedrongen heeft tot wel 2,8 miljoen jaar geleden, zijn de werktuigen te oud om gemaakt te kunnen zijn door de eerste volledig ontwikkelde mensen, zei Harmand. De meest voor de hand liggende verklaring, zo besloot ze, is dat de voorwerpen ofwel gemaakt zijn door een Australopithecus zoals "Lucy", of door Kenyanthropus. Hoe dan ook begon het maken van werktuigen blijkbaar voor het ontstaan van ons genus, Homo.
Harmand en haar collega's stellen voor om de nieuw ontdekte werktuigen "Lomekwian" te noemen, omdat ze te oud zijn en te veel verschillen van de Oldowan-werktuigen om tot dezelfde technologie gerekend te kunnen worden.
Enthousiast
Onderzoekers die persoonlijk de werktuigen gezien hebben, zijn enthousiast over de vondst.
Een satelliet-foto van het Turkanameer.
De ontdekkingen zijn "zeer opwindend", zei Alison Brooks, een antropoloog aan de George Washington University in Washington D.C. "Ze kunnen niet ontstaan zijn door natuurlijke krachten, en de gegevens voor de datering zijn behoorlijk solide", zo zei ze.
Brooks is het er mee eens dat de werktuigen te oud zijn om gemaakt te kunnen zijn door Homo, wat erop wijst "dat technologie een uiterst belangrijke rol gespeeld heeft in het ontstaan van ons genus".
Ook paleoantropoloog Zeresenay Alemseged van de California Academy of Sciences vindt dat de bevindingen van Harmand er zeer goed uitzien. Alemseged was de leider van het team dat de snijsporen gevonden heeft op de beenderen uit de Dikika-site. "Met de snijsporen van Dikika hadden we het 'slachtoffer' van de stenen werktuigen", zo zei hij. "De ontdekking van Harmand geeft ons nu het wapen."
Een ketting of armband van arendsklauwen is Europas oudste sieraad.
Deze klauwen van zeearenden, snuisterijen van neanderthalers, waren 130.000 jaar geleden een sieraad.Luka Mjeda
Ook neanderthalers droegen sieraden. Ongeveer 130.000 jaar geleden reeg een neanderthaler acht klauwen van een zeearend aaneen tot een ketting of armband. Dat schrijven Kroatische en Amerikaanse archeologen in het vakbladPlos One.
Neanderthalers(Homo neanderthalensis)leefden tegelijkertijd met moderne mensen(Homo sapiens).Ze stierven 30.000 à 40.000 jaar geleden uit, juist toen moderne mensen met hun geavanceerde kunst voor het eerst Europa betraden.
De neanderthaler is vaak afgeschilderd als een onderontwikkelde bruut zonder cultuur. Dat idee kantelt langzaam. Zo is inmiddels duidelijk dat neanderthalers kleurstoffen als oker en mangaan gebruikten.
Het dragen van nutteloze sierklauwen past helemaal bij het beeld van de nieuwe neanderthaler. Neanderthalers konden zich dus wel degelijk symbolisch gedragen, concluderen de onderzoekers. En: ze deden dat lang voordat er moderne mensen in Europa leefden. Neanderthalers kunnen het dragen van sieraden dus niet van de homo sapiens hebben afgekeken.
Het uit elkaar gevallen sieraad bestaat uit acht klauwen van minstens drie verschillende zeearenden(Haliaeetus albicilla). De klauwen zijn al meer dan een eeuw geleden opgegraven in een Kroatische grot, samen met werktuigen, vuurplaatsresten, botten en tanden van neanderthalers.
De Kroaten zagen nu de krassen op de klauwen, bij de aanhechting met het teenkootje. Volgens de archeologen tonen die snijsporen dat neanderthalers de klauw doelbewust van arendstenen hebben afgehakt.
De slijtage aan de punt en basis van de klauwen wijst erop dat ze lange tijd gedragen zijn om de nek of om de armen. Waarschijnlijk wreven de klauwen langs elkaar terwijl ze aan een koord of pees hingen.
De onderzoekers denken dat neanderthalers op de arenden hebben gejaagd. Zeearenden waren ook 130.000 jaar geleden al zeldzame vogels. Een dode arend vind je niet zomaar, en zeker geen drie.
Het vangen van een arend is een hele klus. Zeearenden zijn grote agressieve roofvogels, met een maximale spanwijdte van 2,5 meter. De vangst was misschien omgeven met rituelen, speculeren de onderzoekers.
Neanderthalers behielden hun fascinatie voor roofvogelklauwen in ieder geval duizenden jaren lang. Twee Franse archeologen beschreven in 2012 één klauw uit een neanderthalergrot van 60.000 tot 40.000 jaar oud. Mogelijk is ook deze klauw als hanger gedragen.
De homonide Little Foot is ouder dan Lucy. Dit blijkt uit nieuwe metingen. Het skelet van de Australopithecus prometheus werd 21 jaar geleden in een grot in Zuid-Afrika gevonden. De leeftijd kon toen niet worden vastgesteld, maar nu blijkt Little Foot 470.000 jaar ouder te zijn dan Lucy.
Little Foot lijkt meer op het geslacht Paranthropus, dan op de Australopithecus afarensis (Lucy). Deze vondst laat zien dat de latere mensachtigen zoals de Australopithecus africanus en Paranthropus niet allemaal hoeven af te stammen van de Australopithecus afarensis, zegt professor Ronald Clarke van de universiteit van Witwatersrand tegen Futurity. Op dit moment baseren we onze evolutionaire geschiedenis op een paar fossielen die we hebben gevonden. Maar het kan zijn dat er veel meer soorten Australopithecus waren, die een groot deel van Afrika bevolkten.
Professor Clarke en zijn collegas gebruikten radiometrische datering om de leeftijd van Little Foot vast te stellen. Daarvoor gebruikten de wetenschappers stenen die nabij het fossiel zijn gevonden. Zo werden isotopen als aluminium-26 en beryllium-10 in het kwarts geanalyseerd om te achterhalen wanneer de stenen en Little Foot zijn begraven. 3,67 miljoen jaar geleden, zo blijkt, met een foutmarge van 160.000 jaar.
Twijfels Als de onderzoekers gelijk hebben, en dit wordt op dit moment sterk betwijfeld (ondanks een publicatie in Nature), dan is Little Foot misschien wel onze oudste voorouder. De reden dat sommige wetenschappers twijfelen, is dat de onderzoekers het fossiel zelf niet kunnen dateren, omdat het te oud is. Enkel de stenen rondom het fossiel zijn te dateren. Misschien hebben onderzoekers de verkeerde stenen geanalyseerd?
Neef of voorouder? Daarnaast is het nog niet duidelijk hoe Little Foot in onze stamboom past. Is Little Foot niet gewoon een goedbewaarde Australopithecus africanus? In dat geval is deze homonide niet een voorouder, maar een verre neef van de homo sapiens. Om deze vraag te beantwoorden is meer onderzoek nodig. De wetenschappers gaan volgend jaar een gedetailleerde anatomische analyse van het fossiel publiceren, dus hopelijk zorgt dit paper voor meer duidelijkheid.
