Foto
Inhoud blog
  • Het slotwoord van de Ethica...
  • De Stellingen van de Ethica vertaald en toegelicht door W. Schuermans (29)
  • De Stellingen van de Ethica vertaald en toegelicht door W. Schuermans (28)
  • Lezend in Spinoza: lees wijzer (2)
  • Spinoza lezen: lees wijzer (1)
    Zoeken in blog

    Mijn favorieten
  • Het Spinozahuis
  • Spinoza in Vlaanderen
  • Mijn dichters: wandelen in mijn poetisch geheugenpaleis
  • In de Toren van Montaigne: omtrent Michel de Montaigne (1533-1592), zijn Essais en zijn Tijd
  • Spinoza Kring Lier
    Spinoza (1632-1677), over zijn leven, zijn filosofie & zijn tijd
    Al wat voortreffelijk is, is even moeilijk als zeldzaam. - Sed omnia praeclara tam difficilia quam rara sunt. - Spinoza/ Omnia praeclara rara. - Het voortreffelijke is zeldzaam. - Cicero
    21-02-2013
    Klik hier om een link te hebben waarmee u dit artikel later terug kunt lezen.Wat beoogt deze Spinoza-blog?
    Klik op de afbeelding om de link te volgen


                                 OPGELET!  NIEUW ADRES: 


                                          SPINOZAKRINGLIER.WEEBLY.COM 


    Wat beoogt deze Spinoza- blog?

    De Spinoza-blog werd opgestart op 21 februari 2013. Dag op dag 336 jaar na zijn overlijden.

    Belangstellenden die op kritische wijze kennis willen maken met leven en filosofie van Benedictus Spinoza (1632-1677), vinden mettertijd op deze blog hun gading.

    Het materiaal dat zal worden gepubliceerd zal een beginnende Spinoza-lezer in staat stellen, basiskennis te verwerven die hem toelaten zal zelfstandig de geschriften van Spinoza te bestuderen en zich te oriënteren in recente secundaire literatuur.

    Met verwijzing naar auteur en blogsite mogen alle teksten vrij worden gebruikt.

    Contact :spinozakring.lier@hotmail.com

    Alle mails worden beantwoord.


    21-02-2013 om 00:00 geschreven door Willy Schuermans


    >> Reageer (1)
    22-04-2018
    Klik hier om een link te hebben waarmee u dit artikel later terug kunt lezen.Het slotwoord van de Ethica...
    Klik op de afbeelding om de link te volgen


    (Ten behoeve van de cursisten die mijn introductiecursus over Spinoza  in het Antwerpse Elcker-Ik centrum volgden, volgende slotbeschouwing waarmee ik de vierde lezing besloot.)


    Een Ethica-finale in mineur: 

    Si jam via, quam ad haec ducere ostendi, perardua videatur, invenire tamen potest. Et sane ardua debet esse, quod adeo raro reperitur. Qui enim  posset fieri, si salus in promptu esset, et sine magno labore reperiri posset, ut ab omnibus fere negligeretur ?

    Ook al schijnt de weg daarheen die ik getoond heb uiterst moeilijk, gevonden kan hij worden. En behoorlijk moeilijk moet het zijn wat toch zo zelden wordt gevonden. Hoe kan het anders verklaard worden, als het heil binnen handbereik zou liggen en zonder moeite zou kunnen worden ingehaald, dat het bijna door iedereen wordt verwaarloosd?)

    Sed omnia praeclara tam difficilia quam rara sunt .

    Maar al wat de moeite loont is even moeilijke als zeldzaam.


    1  Spinoza Latinist. Spinoza was een uitstekend kenner van de Latijnse literatuur en een bewonderaar van de Stoïcijn Cicero: dat is hier te merken. Spinoza citeert vaak antieke auteurs (meestal zonder hun namen te noemen) maar meestal met een nuance of een toevoeging. Dit is ook hier het geval.

    Hij citeert hier Cicero die in zijn De officiis schreef:

     

                                                                                          Omnia praeclara rara

                                                                                   Wat de moeite loont is zeldzaam

     

    Daarmee geeft de grote Romeinse retor aan dat al wat in het leven de moeite waard is ook zeldzaam is. Een stoïcijnse levenswijsheid die ons aanspoort niet al te makkelijk en al te lichtvaardig vrede te nemen met wat voor het grijpen ligt: het meest interessante en het meest waardevolle ligt vaak niet binnen handbereik....

     

    Spinoza bewerkt het citaat van Cicero door het toevoegen van 3 woorden waarvan het belangrijkste 'difficilia' is:

                                                               

                                                                                            tam difficilia quam rara

                                                                                           even moeilijk als zeldzaam

     

    We maken hier kennis met een typische werkwijze van Spinoza. Zijn werk staat bol van Latijnse citaten en is in belangrijke mate samengesteld uit ideeën en concepten van voorgangers. Spinoza's originaliteit bestaat vooral in de wijze waarop hij die in zijn filosofisch systeem integreert.


    Toevoeging van het woord difficila. Hoe de toevoeging van het bijvoeglijk naamwoord difficilia interpreteren? De weg naar het geluk is niet gewoon moeilijk, maar uiterst moeilijk (perardua...). Aan welke moeilijkheden dacht Spinoza zo al? Misschien ook wel aan de volgende:

     

        2.1  de moeilijkheidsgraad van zijn eigen filosofie:  

     

       a)  Spinoza kon op verschillende punten zijn filosofie niet op een bevredigende wijze (d.w.z .claire et distincte) formuleren... Enkele voorbeelden:


               * Ethica 1: de aard van de band tussen de eeuwige substantie en de concrete modi...

     

               * Ethica 2: de derde kensoort, inhoud en praktische toepassing...

     

               * Ethica 5: de eeuwigheid (onsterfelijkheid?) van de geest...

     

      b)  al bij zijn leven ondervond hij dat niet iedereen goed begreep wat hij neerschreef: meer dan een kwam hem persoonlijk om uitleg vragen (o.a. ook Leibniz), hij ontving bovendien veel brieven met vragen om toelichting en meer uitleg….

     

         2.2  de moeilijkheidsgraad van de presentatie: zijn doelpubliek was op de eerste plaats zijn geleerde tijdgenoten die in het Latijn dachten en schreven. Zijn geometrische betoogtrant die de tijdsgeest volgde was geen (groot) probleem voor geleerde tijdgenoten, maar voor hedendaagse lezers blijkt het al te vaak een drempel van formaat.


         2.3  de moeilijkheidsgraad van de praktische toepassing: het toepassen van zijn ethiek zoals beschreven in deel 4 en 5 is lang geen makkelijke zaak. Spinoza schrijft ons een medicijn tegen passies voor waarvan vermoedelijk weinigen kunnen zeggen dat het leidt tot de gelukzaligheid die hij belooft. Het is trouwens niet eens zeker dat Spinoza er zelf in slaagde zijn voorgespiegelde weg tot aan het eind te bewandelen (cfr. Delbos)...

    22-04-2018 om 00:00 geschreven door Willy Schuermans


    Categorie:Lezend in Spinoza
    >> Reageer (0)
    14-03-2018
    Klik hier om een link te hebben waarmee u dit artikel later terug kunt lezen.De Stellingen van de Ethica vertaald en toegelicht door W. Schuermans (29)
    Klik op de afbeelding om de link te volgen (In voorbereiding)

    14-03-2018 om 00:00 geschreven door Willy Schuermans


    Categorie:Stellingenboekje
    >> Reageer (0)
    11-03-2018
    Klik hier om een link te hebben waarmee u dit artikel later terug kunt lezen.De Stellingen van de Ethica vertaald en toegelicht door W. Schuermans (28)
    Klik op de afbeelding om de link te volgen
    PARS QUARTA - VIERDE DEEL

    DE SERVITUTE HUMANA  SEU DE AFFECTUUM VIRIBUS - OVER DE MENSELIJKE SLAVERNIJ OF OVER DE KRACHT VAN DE AFFECTEN

    1  Spinoza wijkt af van de Latijns-humanistische traditie om zijn geschrift in ‘boeken’ (libri) in te delen: de Ethica bestaat uit ‘delen’ (partes). Daarmee geeft hij te kennen dat zijn boek één samenhangend geheel vormt (Macherey). Elk deel is als het ware een puzzelstuk: eerst door samen leggen van de vijf puzzelstukken geeft de Ethica haar volledig beeld prijs.
     
    2 De vertaling volgt van nabij syntaxis en vocabularium van de Latijnse tekst. Zo kunnen lezers met enige kennis van het Latijn (of van Romaanse talen) ook direct met Spinoza van gedachten wisselen.

    3  De toelichting bij elke stelling is in de regel een interpretatie die zich strikt beperkt tot wat de tekst formuleert. Waar nodig voor een beter begrip wordt het betekeniskader van de stelling verlaten. 

     

               PROPOSITIO

           STELLING

             TOELICHTING

    13

    Affectus erga rem contingentem, quam scimus in praesenti non existere, caeteris paribus, remissior est, quam affectus erga rem praeteritam.

    Een affect betreffende een toevallig ding waarvan we weten dat het nu niet bestaat is, bij gelijkblijvende omstandigheden, zwakker, dan een affect omtrent een ding dat voorbij is.

    1 Affecten kunnen verschillen in sterkte  (= intensiteit):

    a) een affect is zwakker ais het veroorzaakt is door een contingent ding waarvan we weten dat het nu niet bestaat;

    en in gelijkblijvende omstandigheden is het

    b) sterker als het  veroorzaakt wordt door een contingent ding dat tot het verleden behoort.

    NB. In beide gevallen gaat het over een affect met betrekking tot een contingent, ( = een toevallig, niet noodzakelijk) ding dat:

    a) ofwel in het heden (nog) niet bestaat,

    b) ofwel weliswaar bestond, maar weg is en voorbij ( = tot  het verleden behoort).

    14

    Vera boni et mali cognitio, quatenus vera, nullum affectum coercere potest; sed tantum quatenus ut affectus consideratur.

    Ware kennis van goed en kwaad kan op zich geen enkel affect intomen, maar wel als ze beschouwd wordt als affect.

    1  Ware ( = adequate) kennis van goed en kwaad is beschouwd op zich, geen garantie om een affect in te tomen.

    2  Ware ( = adequate) kennis van goed en kwaad kan dat wel op voorwaarde :

    a) dat die ware kennis beschouwd wordt als een affect.

    NB. 1  Ware kennis van goed en kwaad is een adequate idee en als dusdanig een modus van het attribuut geest van de substantie.

    2  Als die adequate idee opgevat wordt als een affect dan zal de kracht die ervan uitgaat sterker zijn dan die van affecten die een inadequate oorzaak hebben.

    15

    Cupiditas, quae ex vera boni et mali cognitione oritur, multis aliis Cupiditatibus, quae ex affectibus, quibus conflictamur, oriuntur, restingui vel coerceri potest.

    Begeerte die uit ware kennis van goed en kwaad ontstaat, kan door veel andere begeerten die ontstaan door affecten die ons kwellen, gesmoord of afgeremd worden.

    1  Begeerte ( = conatus) ontstaan uit ware (= adequate) kennis van goed en kwaad kan:

    a) gesmoord ( = gemilderd, teruggeschroefd) worden,

    b) ingetoomd worden (= binnen grenzen gehouden).

    2  Het middel daartoe is andere begeerten die ons (gelijktijdig) kwellen.

    NB. De kracht van begeerte die voortkomt uit ware kennis van goed/kwaad heeft te kampen met tal van andere begeerten die krachtiger kunnen zijn, zodat de eerste het onderspit moet delven.

    16

    Cupiditas, quae ex cognitione boni et mali, quatenus haec cognitio futurum respicit, oritur, facilius rerum Cupiditate, quae in praesentia suaves sunt, coerceri vel restingui potest.

    Begeerte die ontstaat uit kennis van goed en kwaad, voor zover die kennis slaat op de toekomst, kan nogal makkelijk door begeerte naar dingen die actueel aangenaam zijn, afgeremd of gesmoord worden.

    Begeerte die uit kennis van goed en kwaad ontstaat is,

    a) zo die betrekking heeft op de toekomst,

    b) tamelijk goed te bedwingen door begeerte naar aangename dingen die present (= aanwezig) zijn.

    NB. Wat tastbaar aanwezig is en aangenaam bovendien, haalt het makkelijk op wat in de toekomst ligt.

    17

    Cupiditas, quae oritur ex vera boni et mali cognitione, quatenus haec circa res contingentes versatur, multo afhuc facilius coerceri potest Cupiditate rerum, quae presentes sunt.

    Begeerte die ontstaat uit ware kennis van goed en kwaad, voor zover die gaat over toevallige zaken, kan  nogal makkelijk afgeremd worden door begeerte naar dingen die aanwezig zijn.

    Begeerte die,

    a) ontstaat uit kennis van het ware goed en kwaad 

    en

    b) die betrekking heeft op contingente ( = toevallige, niet noodzakelijke) dingen kunnen redelijk goed worden bedwongen door dingen die aanwezig zijn.

    NB. Wat slechts een mogelijkheid is legt het altijd af tegen wat tastbaar, echt, aanwezig is.

    18

    Cupiditas, quae ex Laetitia oritur, caeteris paribus, fortior est Cupiditate, quae ex Tristitia oritur.

    Begeerte die uit blijheid ontstaat is, in gelijkblijvende omstandigheden, sterker dan een begeerte die uit verdriet ontstaat.

    1 Begeerte (= conatus) kan zowel uit blijheid als uit droefheid ontstaan.

    2  In gelijke omstandigheden zal de eerste altijd sterker zijn dan de tweede.

    NB. De kracht van de eigen conatus zal worden vermeerderd (of verminderd) met de kracht van het overeenstemmend affect. 


    11-03-2018 om 00:00 geschreven door Willy Schuermans


    Categorie:Stellingenboekje
    >> Reageer (0)
    07-03-2018
    Klik hier om een link te hebben waarmee u dit artikel later terug kunt lezen.Lezend in Spinoza: lees wijzer (2)

    (vervolg)

    Het lees-stappenplan van de PWM

    1 Caute! Pas op! Begin je lectuur nooit met de intentie de Ethica van voorplat tot achterplat te lezen. Voor de meesten is die leesaanpak een doodlopende straat. Boeken over filosofie vragen trage lectuur en worden niet gelezen als een roman. Dat geldt in verhoogde mate voor de Ethica. Gun je de nodige tijd. Haast en spoed is in deze nooit goed: elke stap mag tijd, ampele tijd, in beslag nemen.  

    Herlees, herlees! De beste lezers zijn herlezers. Herlezen is een element van de ‘kunst van het lezen’. Wie de structuur van een boek onder knie heeft en vertrouwd is met grote delen van de inhoud is klaar om te herlezen. Dat kan een zinsnede zijn, een volledige stelling een klein of groot fragment. De herlezer zal nieuwe inzichten verwerven, nieuwe betekenissen ontdekken, nieuwe verbanden op het spoor komen en geleidelijk dieper doordringen in de gedachtewereld van Spinoza. Herlees geregeld en doe dit vanaf stap (3). 

    Beginnen!  Begin eraan en laat je niet afschrikken door de teksten in geometrische betoogtrant: die laten we voorlopig ongelezen! Laten we eerst de wat de langere teksten van de Ethica lezen: die zijn niet door deze vervelende format aangetast: de inleidingen en uitleidingen, de  wat langere scholiën, daarmee starten we. Dit menu is niet groot maar bestaat.

    Ontwikkel een begrippenapparaat: maak vanaf stap (3) leesnotities! Ruim een plekje in voor definities, voor begrippen, voor merkwaardige uitspraken, verbanden, een rubriek vragen/problemen en al wat je zoal nuttig lijkt om in je leesrugzakje te stoppen voor onderweg...

    Lees willekeurige stellingen: beperk in deze leesfase de lectuur tot louter stellingen. Lees ze in willekeurige volgorde en pluk ze uit gelijk welk deel. Lees de tekst van de stelling net zolang tot je die begrijpt en beet hebt wat Spinoza precies wil communiceren. Vul je notitieboekje aan.

    Lees de stellingen, deel per deel, zonder de ‘bewijsvoering’: we zijn nu halfweg en klaar voor een eerste globale lectuur We lezen nu deel per deel, stelling per stelling. De ‘bewijsvoeringen’ laten we nog even rusten. Ook bij deze lectuurstap komt het erop aan de stellingen stuk voor stuk te begrijpen, verbanden op het spoor te komen en, last but not least, stellingenclusters te ontdekken, d.w.z. groepen van stellingen die inhoudelijk samen horen. Ons notitieboekje blijft in de aanslag.

    Lees willekeurige stellingen, deel per deel met ‘bewijsvoering’, maar zonder de verwijzingen: we zullen nu bij elke stelling ook de argumentatie (de demonstratio) lezen. Dat doen we eerst zonder lectuur van Spinoza’s verwijzingen naar andere reeds ‘bewezen’ stellingen. Elke stelling annex demonstratio (minus verwijzingen) beschouwen we nu als een geheel dat we proberen, te doorgronden.   
    8   Lees deel per deel willekeurige stellingen met argumentatie én verwijzingen: gesterkt door leesstap 7 steken we nu nóg een tandje bij: we lezen én stelling en bewijsvoering én de verwijzingen die ze bevatten. Die hebben tot doel de argumentatie rationele te onderbouwen. Focus nu dus vooral op de redeneerwijze en het verband tussen de argumentatie en de verwijzingen. Noteer moeilijkheden en vragen.

    Lees de Ethica lineair vanaf deel 1 tot deel 5: na fase 8 zijn we er klaar voor: de Ethica lezen van voren naar achteren maar, nog eens... caute!  Neem er ruim de tijd voor. Aan de hand van wat we al lazen en onze leesnotities in de aanslag, vatten we de globale lectuur aan van de Ethica: we beginnen met Deel 1, lezen elke stelling, elke bewijsvoering, elke verwijzing, elke uitweiding tot de slotzin die u al bekend is. 

    Proficiat! U hebt nu de Ethica, deze filosofische wereldtopper, gelezen. Met omschrijvende bewegingen, net als de tortel, hebt de buit met geduld en vlijt ingehaald! Vlieg nou niet meteen weg...

    In weerwil van wat Emil Cioran ons adviseert, kan ‘secundaire literatuur’ d.i. letterlijk lectuur NA het origineel, nu te stade komen. Begin alvast met de commentaar die vertalers hun tekst toevoegen. Die hards kunnen desgewenst dieper graven en op zoek gaan naar (leesbare) academische secundaire literatuur.

    Misschien zullen onopgeloste vragen en problemen alsnog een antwoord krijgen. 

    10  Lezend denken met Spinoza: wanneer u vorige leesstappen met enig succes doorlopen hebt, kan het echte werk beginnen van de filosoof, die u ongetwijfeld bent: altoos herlezend de confrontatie aangaan van het gedachtegoed van Spinoza met de eigen wereld- en levensbeschouwelijke opvattingen. 

    Ik besluit met een regel uit het gedicht Awater (1934) van  Martinus Nijhoff (1894-1953):

                                                    Lees maar er staat niet wat er staat 

    Spinoza-lezend vul ik deze regel graag aan als volgt:

                                                    Lees (Spinoza) maar er staat niet wat er staat!

    Er staat natuurlijk wèl wat er staat, maar altijd staat er meer dan er staat en daarom staat er nooit alleen maar wat er staat... 

    Tolle, lege! 

    07-03-2018 om 00:00 geschreven door Willy Schuermans


    Categorie:Lezend in Spinoza
    >> Reageer (0)
    24-02-2018
    Klik hier om een link te hebben waarmee u dit artikel later terug kunt lezen.Spinoza lezen: lees wijzer (1)
    Klik op de afbeelding om de link te volgen


    ‘Tout commentaire d’ une œuvre est mauvais ou inutile, car tout ce qui n’est pas direct est nul.’

    Een citaat van de Frans-Roemeense filosoof Emil Cioran, geplukt uit zijn Syllogismes de l’ amertume (1952). Enkele jaren geleden werd hem de postume eer bewezen opgenomen te worden in de monumentale Franse reeks Bibliothèque de la Pléiade, gestart in 1931 en intussen uitgegroeid tot een monument ter ere van de Franse en mondiale literatuur.

    Oneliners zijn kort en gaan meestal ook kort door de bocht. Maar dat betekent niet dat hun boodschap geen waarheid bevat. Wie zal enerzijds durven te ontkennen dat veel secundaire literatuur over boeken overbodig is en in veel gevallen gewoon onleesbaar? Anderzijds zal het ook duidelijk zijn dat goede secundaire ‘literatuur’ die op weg zet naar het origineel onmisbaar is.

    Wie Spinoza in het vizier krijgt en de raad van Cioran opvolgt, zal dus linea recta op zijn geschriften afgaan. Meestal wordt naar zijn Ethica gegrepen. Dat komt omdat die het meest bekend is en in boekhandel en bibliotheek vlot beschikbaar. Overigens: geen gebrek aan vertalingen in het Nederlands (1).

    Zoals het gaat met boeken van auteurs die men niet of maar van naam en reputatie kent: het boek wordt opgeslagen en doorbladerd.  Meteen wordt duidelijk wat de titel al aangaf: je vindt er definities, axioma’s, stellingen en vrachten vreemde woorden. Wat is me dat voor een boek? Het bestaat, zo stelt men vast uit vijf delen en bijna elke bladzijde bevat verwijzingen. Allemaal niet erg bemoedigend voor een leek die Spinoza wil lezen... Nog een laatste testje dan: snel het begin en het einde van het boek even onder de loep nemen: de eerste zin (voor vele lezers een fetisch-zin) is niet bepaald een aanmoediging om de lectuur aan te vatten; de laatste zin dan maar:

    Maar al wat uitmuntend is, is zo moeilijk als het zeldzaam is. (vert.Karel d’Huyvetters)

     

    Alles wat voortreffelijk is, is echter even moeilijk als zeldzaam. (Vert. Henri Krop)

     

    Maar al het voortreffelijke is even moeilijk als zeldzaam (vert. Maarten van Buuren)

     

     

    Ik vertaal wat vrijer de Latijnse tekst die Spinoza aan Cicero (1ste eeuw v.C.) ontleende:

                     Al wat waardevol is (versta: ook mijn Ethica) kost moeite en is zeldzaam.

     

    De Spinoza-lezer in spe is dus verwittigd: wie er aan begint moet een inspanning leveren, maar, beweert Spinoza, het loont de moeite. 

    Je mag dus, belangstellende lezer, dit filosofisch meesterwerk, een van de toppen van de mondiale filosofische literatuur, niet onbesuisd terzijde leggen. En overigens: denk aan de uitspraak die toegeschreven wordt aan de Zwijger:

                                    Point n’est besoin d’espérer pour entreprendre, ni de réussir pour persévérer 

    Hoewel eenieder zijn hoogst-persoonlijk-eigen-manier-van-lezen heeft, ben ik toch zo vrijpostig om de onbevangen en beginnende lezer een handje toe te steken en hem mijn Ethica-leesmethode aan te prijzen, de Pigeon Walk Method (PWM). De wat, vraagt u?

    Een Turkse tortel die je wat lekkers toewerpt, trippelt nooit recht op het doel af maar neemt alle tijd: meermaals nadert ze het begeerde beetje, trekt zich vervolgens weer terug, voert als een volleerd strateeg ettelijke omtrekkende bewegingen uit die het doel steeds dichter benaderen en net als je aandacht wat verslapt... hop en weg is ze met het lekkers!.

    De PWM bestaat uit een leesstappenplan dat met het nodige geduld van de tortel wegen in de Ethica baant die uiteindelijk tot het doel leiden: Spinoza's leer (of tenminste de grote leerstukken ervan) begrijpen.

    (wordt vervolgd)

    _____

    (1) In 2017 verschenen er zowaar twee nieuwe: in Vlaanderen zag een Ethica-vertaling (met 431 blz. commentaar in afzonderlijke band) van Karel d’Huyvetters het licht; in Nederland publiceerde in het zelfde jaar Maarten van Buuren zijn hoogstpersoonlijke Nederlandstalige versie van de Ethica. In 2016 verscheen bovendien een heruitgave van de tweetalige Ethica-editie van Henri Krop, voorzien van een boeiende inleiding, een uitvoerig notenapparaat en een Latijns en Nederlands register. 

    24-02-2018 om 00:00 geschreven door Willy Schuermans


    Categorie:Lezend in Spinoza
    >> Reageer (0)
    15-02-2018
    Klik hier om een link te hebben waarmee u dit artikel later terug kunt lezen.Lezend in Spinoza: over hubris en fake news (2)
    Klik op de afbeelding om de link te volgen

    Spinoza formuleert zeer terechte kritiek op het métier van de historicus: uit eigen ervaring stelde hij vast dat velen van hen partijdig zijn en dat niet altijd onder stoelen of banken steken.

    Schrijvers van geschiedenissen (historici blijven allereerst ‘schrijvers’) worstelen al millennia met een probleem dat tot het wezen van het vak behoort: is het überhaupt wel mogelijk om op objectieve wijze het verleden te beschrijven?

    De grote Romeinse historicus Tacitus (54-120 n.C.) sprak er al over: hij schreef geschiedenis, beweerde hij, sine ira et studio: onvooringenomen en met de nodige vlijt. Die vlijt was er zeker, maar Tacitus was in die lang vervlogen Romeinse tijd ook al ziek in het bedje van de objectiviteit: hij kon zijn sympathieën en antipathieën voor sommige Romeinse keizers niet verstoppen...

    De 19de eeuw was er een van exact-wetenschappelijke en technische vooruitgang. Die liet ook het wereldje van de academische geschiedschrijvers niet onberoerd: er kwam een grondige reflectie op gang over het wezen en de aard van het historisch bedrijf met de bedoeling het een aura van exactheid en wetenschappelijkheid te geven. Het bent der historici wilde dat Clio haar mannetje kon staan naast de scheikunde, de natuurkunde, de biologie etc. Daartoe werden wat methodologische regels opgesteld. Hoog op de lijst stond en staat de eis van ‘historische objectiviteit’.

    De Duitse historicus Leopold von Ranke (1795-1886) die toen erg hard aan de kar trok om het vak een exact-wetenschappelijk aanzien te geven, suggereerde dat de historicus moest schrijven wie es gewesen, zoals het echt gebeurd was...

    Sedert het einde van de 19de eeuw leven historici (vooral die van de universiteiten) nog steeds in de zoete waan dat ze ‘wetenschappers’ zijn, die met hun afgesproken regeltjes het verleden trouw reconstrueren en het  objectief ‘verbeelden’.... : een bijzondere vorm van wat de Oude Grieken hubris noemden, een vergrijp dat door hun goden (caute, ze zijn nog onder ons!) zwaar werd bestraft.

    Neen, er is geen ontkomen aan: geschiedschrijvers kunnen onmogelijk ontsnappen aan de eigen subjectiviteit, vooroordelen en partijdigheid....

    Vooreerst: welke historicus ontkomt aan Hippolithe Taines (1828-1893): milieu, race, moment? Een opvatting die helemaal in de lijn ligt van Spinoza’s determinisme.

    Vervolgens: geen historicus ontsnapt aan de willekeur van historische feiten: wat er over een of ander thema nog aan feiten rest is op zich reeds het resultaat van een ‘natuurlijke selectie’. Is de feitenmassa overvloedig dan dringt zich ook nog een tweede selectie op, namelijk die van de historicus zelf en die gebeurt dan op basis van criteria en dus altijd subjectief. Valsspelers selecteren ze in functie van hun these of hun overtuiging.

    Is de feitenmassa beperkt dan doen geschiedschrijvers vaak en graag een beroep op een vorm van gecontroleerde fantasie die ze in hun vakjargon ‘conjectuur’ noemen....

    Historische objectiviteit die historici tegen beter weten in najagen is een niet te bereiken ideaal, een mythe die ze al te vaak bewust (en dus malafide) in stand houden om hun vak, en uiteraard zichzelf, een onverdiend aura aan wetenschappelijke-exactheid’ aan te meten.

                                                              ****

    Spinoza’s tekst over partijdigheid van historici kan, als gezegd, bij uitbreiding ook op journalisten toegepast worden. Zweren ook zij niet bij een objectieve en onvooringenomen verslaggeving? Zwaaien zij niet met een beroepscode die de objectieve verslaggeving als opperste wet stelt? De meesten werken in de waan dat ze de modale nieuwsconsument objectief verslag uitbrengen. Maar dat is niet meer dan een mythe! Al wat hoger gesteld werd voor historici geldt mutatis mutandis ook voor journalisten.

    En daar komt dan nog  wat bovenop. Journalisten zijn massamediamensen die, anders dan historici, meestal niet deskundig zijn in de materie die ze verslaan en daarom overvloedig een beroep doen op ‘experten die het weten’ maar die vaak alleen maar hun persoonlijke visie en oordelen in het debat gooien... En last but not least: journalisten verdienen hun brood in een door Het Kapitaal beheerste mediasector die het nogal eens moeilijk heeft met ‘objectiviteit’ die hun wereldbeschouwelijke of commerciële belangen schaadt.

    Historici zijn door de bank genomen kamergeleerden die geschriften voortbrengen die zelden de massa bereiken en die vrijwel nooit de publieke opinie beïnvloeden. Het maatschappelijk nut van hun werk is gering en hun invloed op de samenleving zo goed als onbestaand. Voor journalisten is dit wel even anders: hun bedrijf en geschrijf is niet zo vrijblijvend als dat van de modale geschiedkundige. Via hun massamedia (sociale incluis) dissemineren zij op grote schaal bewust of onbewust hun gekleurde opvattingen en dragen zo bij tot de aantasting van het vrije denken, de libertas philosophandi, die Spinoza zo hoog in het vaandel droeg.

    Dat is geen brutaal fake news maar het leunt er wel dicht tegen aan...

    A bon entendeur salut! 

    15-02-2018 om 00:00 geschreven door Willy Schuermans


    Categorie:Lezend in Spinoza
    >> Reageer (0)
    07-02-2018
    Klik hier om een link te hebben waarmee u dit artikel later terug kunt lezen.Lezend in Spinoza : over hubris en fake news (1)
    Klik op de afbeelding om de link te volgen


                                                                            Ne pas trop réfléchir sur la valeur de l' histoire. On court le risque de s' en dégouter.

        Jean Paul Sarte, La Nausée


    Ik neus graag en geregeld in Bento’s geschriften. Vaak doe ik dat in de editie van Bruder. Die publiceerde van 1843-1846 in Leipzig alle werken van Spinoza. Het is mijn favoriete editie en wel hierom: het zijn drie kleine handzame deeltjes, ik bezit keurig bewaarde exemplaren en, last but not least, ze zijn ooit eigendom geweest van de nu bejaarde Duitse Spinoza-specialist Manfred Walther (Universiteit van Hannover).

    In deel III kom ik deze keer uit bij volgende tekst in het zesde hoofdstuk van de TTP (1):

    Hinc fit, ut homines in suis Chronicis et historiis magis suas opiniones, quam res ipsas actas narrent, et ut unus, idemque casus, a duobus hominibus, qui diversas habent opiniones, ita diverse naretur, ut non nisi de duobus casibus loqui videantur, et denique, ut saepe  non admodum dificile sit, ex solis historiis opiniones Chronographi et historici investigare.‘

    Maar het gebeurt wel eens dat mensen in hun kronieken en geschiedenissen het meer over hun eigen meningen hebben dan over de gebeurde feiten zelf, en dat een en hetzelfde voorval door twee mensen die verschillende meningen hebben zo verschillend verteld wordt, dat het lijkt dat ze over twee voorvallen spreken, en tenslotte, dat het vaak niet zo heel moeilijk is enkel uit de geschiedenissen de meningen van de kroniek- en historieschrijver op te sporen.’

     

    Ik licht de tekst even toe om er dan consequenties uit te trekken.

    ‘Maar het gebeurt we eens...’:  het gaat over schrijvers van kronieken (voor de mediaevist een belangrijk type bron) en historici. Lui die volgens Spinoza wel eens een loopje nemen met de feiten waarover ze geacht worden ‘objectief’ verslag uit te brengen. Die sausen ze namelijk met ...eigen meningen!

    '...en dat eenzelfde voorval...’: ze spelen het soms zo grof dat dezelfde gebeurtenissen twee (of meer..) verschillende verhalen opleveren.

    ‘...en tenslotte, dat het vaak...’: het is meestal niet zo moeilijk dat bedrog op het spoor te komen, zegt Spinoza: ogen open dus! Meestal niet, want er zijn nogal wat kronikeurs en historici die geslepen zijn van geest en pen...

    Even verder schrijft Spinoza dat hij uit ervaring zoveel voorbeelden kent dat het niet de moeite loont er een te geven...  

    Een aardig tekstje, niet?  En na meer dan driehonderd jaar nog altijd actueel! Een goed gericht schot voor de boeg van historici en ook voor die van journalisten. Eerstgenoemden lijden aan hubris omdat ze pretenderen objectief te zijn, de anderen kleuren dagelijks in de media het nieuws, een subtiele vorm van fake news. 

    (wordt vervolgd)

    _____

    (1) Carolus Hermannus BruderBenedictus de Spinoza Opera quae supersunt omnia, Leizig, 1846, deel III, blz. 98, 54.

     

    07-02-2018 om 00:00 geschreven door Willy Schuermans


    Categorie:Lezend in Spinoza
    >> Reageer (0)
    14-01-2018
    Klik hier om een link te hebben waarmee u dit artikel later terug kunt lezen.5 SPINOZA-LEZINGEN in het ELCKER-IK CENTRUM ANTWERPEN
    Klik op de afbeelding om de link te volgen

    Aan alle SKL belangstellenden

     

    In het Elcker-ik Centrum, Breughelstraat 31-33 te Antwerpen worden vijf Spinoza-lezingen georganiseerd i.s.m. met Spinoza Kring Lier. De lezingen worden verzorgd door:

    W.G.M. SCHUERMANS, jurist & historicus (Spinoza Kring Lier, www.bloggen.be/spinoza )

     

    Voor meer informatie en inschrijving surf naar

                                                              www.elcker-ik.be

     

     

    De cyclus draagt als titel:  

     

                                                  Spinoza’s weg naar het geluk

     

    In vijf lezingen wordt de toehoorder vertrouwd gemaakt met de krachtlijnen van de filosofie van Benedictus Spinoza (1632-1677), in wezen een leer die mensen een weg wijst naar het geluk. Elke lezing verloopt volgens een vast stramien, start met een korte bio-focus, die aantoont hoe zijn leven en zijn filosofie op elkaar ingrijpen, schenkt aandacht aan denkers die hem hebben beïnvloed, schetst de krachtlijnen van zijn filosofie, brengt probleemvelden in kaart en beantwoordt veel gestelde vragen. Ten slotte wordt in samenspraak met het gehoor nagedacht over mogelijke toepassingen van Spinoza’s filosofie in het dagelijks leven.

     

    woensdag 31 januari 2018 13.30-16.30  u 

     

    GODSLEER  

    In deze lezing worden Spinoza’s filosofische gedachten over God, eerste pijler van Spinoza’s levensleer, onder de loep genomen. Waarom koos Spinoza voor een geometrische denktrant?  Welke denkers hebben hem beïnvloed? Welke zijn de basiskenmerken van zijn natuur-en godsbeschouwing? En, waarom werd hij in zijn tijd beschouwd als een ‘ongodist’ (atheïst)?

     

    maandag 19 februari 2018, 13.30-16.00 u  

     

    KENLEER

    Spinoza’s kenleer is de tweede pijler waarop zijn levensleer rust. Kunnen we over de dingen in de wereld rondom ons kennis verwerven?  En als die vraag positief wordt beantwoord, hoe kunnen we er dan zeker van zijn dat die verworven kennis ook ware kennis is, zuiver én betrouwbaar? En verder: wat is de beste methode om tot een dergelijke kennis te komen? 

     

    woensdag 28 maart 2018, 13.30-16.00 u  

     

    DE HARTSTOCHTEN VAN DE MENS 

    Spinoza’s affectenleer is de laatste opstap naar zijn levensleer. Mensen gaan met hartstochten door het leven. In het verleden dachten tal van denkers na over menselijke hartstochten, maar Spinoza kijkt op geheel eigen wijze naar dit menselijk al te menselijk fenomeen. Hij ontwikkelde een originele leer over het ontstaan en de natuur van menselijke hartstochten en bouwde op rationele wijze een ‘passie-catalogus’ op. 

     

    dinsdag 17 april, 13.30-16.00 u  

     

    EEN WEG NAAR VRIJHEID 

    In deel IV en deel V van de Ethica ontwikkelt Spinoza de grondslagen van zijn levensfilosofie. Hij toont aan hoe gemoedsaandoeningen mensen in een toestand van slavernij brengen. Spinoza’s filosofie biedt evenwel een uitweg: de rede is in staat mensen te bevrijden uit de knellen van zijn hartstochten. Wie deze (moeilijke) weg met succes bewandelt wacht blijheid en geluk.

     

    dinsdag 22 mei, 13.30-16.00 u  

     

    STAATSLEER

    De staatsleer van Spinoza is een onderdeel van zijn filosofisch systeem. Spinoza’s politica die ook verder bouwt op die van voorgangers, is alweer een originele én gedurfde constructie, die ons tools verschaft om de maatschappij van vandaag beter te begrijpen en om de verborgen mechanismen ervan te doorgronden.

    14-01-2018 om 00:00 geschreven door Willy Schuermans


    Categorie:SKL- documenten
    >> Reageer (0)
    16-11-2017
    Klik hier om een link te hebben waarmee u dit artikel later terug kunt lezen.De Stellingen van de Ethica vertaald en toegelicht door W. Schuermans (27)
    Klik op de afbeelding om de link te volgen
    PARS QUARTA - VIERDE DEEL

    DE SERVITUTE HUMANA  SEU DE AFFECTUUM VIRIBUS - OVER DE MENSELIJKE SLAVERNIJ OF OVER DE KRACHT VAN DE AFFECTEN

    1  Spinoza wijkt af van de Latijns-humanistische traditie om zijn geschrift in ‘boeken’ (libri) in te delen: de Ethica bestaat uit ‘delen’ (partes). Daarmee geeft hij te kennen dat zijn boek één samenhangend geheel vormt (Macherey). Elk deel is als het ware een puzzelstuk: eerst door samen leggen van de vijf puzzelstukken geeft de Ethica haar volledig beeld prijs.
     
    2 De vertaling volgt van nabij syntaxis en vocabularium van de Latijnse tekst. Zo kunnen lezers met enige kennis van het Latijn (of van Romaanse talen) ook direct met Spinoza van gedachten wisselen.

    3  De toelichting bij elke stelling is in de regel een interpretatie die zich strikt beperkt tot wat de tekst formuleert. Waar nodig voor een beter begrip wordt het betekeniskader van de stelling verlaten. 


     

            PROPOSITIO

              STELLING

                          TOELICHTING

    7

    Affectus nec coerceri nec tolli potest, nisi per affectum contrarium et fortiorem affectu coercendo.

    Een affect kan noch bedwongen worden noch opgeheven, tenzij door een tegengesteld affect en sterker dan het te bedwingen affect.

    1 Affecten kunnen op een dubbele manier bestreden:

    a) door het onder bedwang te houden (d.w.z. dat het affect niet verdwijnt);

    b) door het op te heffen (d.w.z. dat het affect verdwijnt).

    2 In beide gevallen zijn er 2 vereisten:

    a) confrontatie van het te bestrijden affect met een tegengesteld affect

    en dat

    b) sterker is dan het te bedwingen of op te heffen  affect.

    NB Het opheffen van een affect vergt meer kracht (=conatus-kracht van betrokkene).

    8

    Cognitio boni et mali nihil aliud est, quam Laetitiae vel Tristitiae affectus, quatenus ejus sumus conscii.

    Kennis van goed en kwaad is niets anders dan het affect van blijheid of verdriet voor zover we ons ervan bewust zijn.

    1  Goed = blijdschap

    2  Kwaad = verdriet

    samen met

    3 het bewustzijn ervan.

    NB  Goed en kwaad zijn relatieve begrippen, verbonden met de persoon en zijn levenskracht (conatus): wat iemand bereikt om zijn conatus te versterken = goed, het omgekeerde slecht.

    9

    Affectus, cujus  causam in praesenti nobis adesse imaginamur, fortior est, quam si eandem non adesse imaginaremur.

    Het affect waarvan we ons inbeelden dat de oorzaak voor ons present is, is sterker dan wanneer we ons diezelfde (oorzaak) als niet aanwezig inbeelden.

    1  Affecten variëren in sterkte.

    2  Verbeelden we ons dat de oorzaak van een affect present is (= ons nabij is),

    dan

    3  neemt dit affect toe in sterkte.

    4  In het tegenovergestelde geval neemt de kracht van het affect af.

    NB Een voorbeeld i.v.m. sentimentele relaties: ‘uit het oog, uit het hart’ (volks gezegde).

    10

    Erga rem futuram, quam cito adfuturam imaginamur, intensius afficimur, quam si ejus existendi tempus longius a praesenti distare imaginare mur et memoria rei quam non diu praeteriisse imaginamur, intensius etiam afficimur, quam si eandem diu praeteriisse imaginaremur.

    M.b.t. een zaak waarvan we ons verbeelden dat ze weldra gebeurt, worden we intenser geaffecteerd dan wanneer we ons verbeelden dat zijn tijd van bestaan verder van het heden verwijderd is; en de herinnering omtrent een zaak waarvan we verbeelden dat ze pas gebeurde, worden we ook intenser gaffecteerd dan wanneer we ons verbeelden dat die langer geleden gebeurde.

    1  Toekomstverwachtingen:

    a)  omtrent een zaak waarvan we ons verbeelden dat ze snel (cito) zal gebeuren

    of

    b) omtrent een zaak waarvan we ons verbeelden dat ze eerst na verloop van langere tijd (longius a praesenti) zal gebeuren:

    affecteren ons intenser in geval a), minder intens in geval b).   

    2  De herinnering:

    a) omtrent een zaak waarvan we ons verbeelden dat ze pas gebeurde,

    affecteert ons intenser dan

    b) omtrent een zaak waarvan we ons verbeelden dat ze lang geleden gebeurde.

    NB  1 De diepgang (intensiteit) van affecten is ook een functie van de tijd:

     a) hoe dichter bij ons in de tijd de verbeelde zaak zich bevindt, hoe intenser het affect;

    b) hoe verder in de tijd de verbeelde zaak van ons zich bevindt, hoe minder intens.

    2 Dit geldt zowel voor verwachtingen (= toekomst) als voor herinnering (= voorbije tijd).

    11

    Affectus erga rem, quam ut necessariam imaginamur, caeteris paribus, intensior est, quam erga possibilem vel contingentem, sive non necessariam.

    Het affect m.b.t. een zaak die we ons als noodzakelijk verbeelden is, bij gelijkblijvende omstandigheden, intenser dan voor een mogelijke, toevallige of niet noodzakelijke zaak.

    Affecten m.b.t. een zaak kunnen verschillen in intensiteit:

    a) betreft het in onze verbeelding een noodzakelijke zaak dan is het affect dieper;

    b) betreft het een mogelijke zaak, een toevallige zaak (= een niet noodzakelijke zaak), dan is het affect minder diep.

    NB 1 a) een noodzakelijke zaak = onafwendbaar want gedetermineerd door natuurwetten;

    b) een mogelijke zaak = er is geen zekerheid omtrent deze zaak. Het is een zaak van ‘misschien wel, misschien niet’;

    c) een toevallige of contingente zaak= niet gedetermineerd door natuurwetten.

    Affecten m.b.t. absoluut zekere zaken, zijn altijd intensiever.

    2 Een affect kan fortior (krachtiger) zijn  (st. 9) en intensior (intenser). De kracht van een passie is niet (altijd) gelijk te stellen met de diepgang ervan. Beide kwaliteiten hebben een invloed op de mogelijkheid tot bedwingen of opheffen van een passie. 

    12

    Affectus erga rem, quam scimus in praesenti non existere et quam ut possibilem imaginamur, caetris paribus, intensior est, quam erga contingentem.

    Het affect m.b.t. een zaak waarvan we weten dat het in het heden  niet bestaat en die we ons als mogelijk voorstellen is, in gelijkblijvende omstandigheden, intenser, dan wanneer het een contingente zaak betreft.

    1 Een affect m.b.t. een zaak waarvan we weten dat ze nog niet bestaat en die we ( in de toekomst) als mogelijk verbeelden:

    a) is intenser

    dan bij gelijke  omstandigheden,

    b) m.b.t. een toevallige zaak.

    NB 1 De intensiteit van een affect  t.a.v. een mogelijke zaak en t.a.v. een toevallige zaak verschilt.

    2 Omtrent een mogelijke zaak bestaat meer zekerheid dan omtrent een zaak die afhangt van het toeval.

    16-11-2017 om 00:00 geschreven door Willy Schuermans


    Categorie:Stellingenboekje
    >> Reageer (1)


    Foto

    Categorieën
  • Wereldbeeld (4)
  • De emendering van het verstand (28)
  • Kenleer (3)
  • Lens op de mens: de affectenleer (2)
  • Staatsleer (5)
  • Ad fontes (10)
  • Aforistisch gedacht (20)
  • Bento's koekjes (9)
  • De biografie (13)
  • De geschriften (37)
  • Essay (12)
  • In de marge (16)
  • Johannes Colerus (7)
  • Lezend in Spinoza (6)
  • René Descartes (8)
  • Secundaire literatuur (43)
  • SKL- documenten (26)
  • Spinoza creatief (15)
  • Spinoza-woorden (22)
  • Spinozana (25)
  • Stellingenboekje (30)

  • Archief per maand
  • 04-2018
  • 03-2018
  • 02-2018
  • 01-2018
  • 11-2017
  • 09-2017
  • 08-2017
  • 07-2017
  • 06-2017
  • 05-2017
  • 04-2017
  • 03-2017
  • 02-2017
  • 01-2017
  • 12-2016
  • 11-2016
  • 10-2016
  • 09-2016
  • 08-2016
  • 07-2016
  • 06-2016
  • 05-2016
  • 04-2016
  • 03-2016
  • 02-2016
  • 01-2016
  • 12-2015
  • 11-2015
  • 10-2015
  • 09-2015
  • 08-2015
  • 07-2015
  • 06-2015
  • 05-2015
  • 04-2015
  • 03-2015
  • 02-2015
  • 01-2015
  • 12-2014
  • 11-2014
  • 10-2014
  • 09-2014
  • 08-2014
  • 07-2014
  • 06-2014
  • 05-2014
  • 04-2014
  • 03-2014
  • 02-2014
  • 01-2014
  • 12-2013
  • 11-2013
  • 10-2013
  • 09-2013
  • 08-2013
  • 07-2013
  • 06-2013
  • 05-2013
  • 04-2013
  • 03-2013
  • 02-2013

    Categorieën
  • Wereldbeeld (4)
  • De emendering van het verstand (28)
  • Kenleer (3)
  • Lens op de mens: de affectenleer (2)
  • Staatsleer (5)
  • Ad fontes (10)
  • Aforistisch gedacht (20)
  • Bento's koekjes (9)
  • De biografie (13)
  • De geschriften (37)
  • Essay (12)
  • In de marge (16)
  • Johannes Colerus (7)
  • Lezend in Spinoza (6)
  • René Descartes (8)
  • Secundaire literatuur (43)
  • SKL- documenten (26)
  • Spinoza creatief (15)
  • Spinoza-woorden (22)
  • Spinozana (25)
  • Stellingenboekje (30)


  • Blog tegen de wet? Klik hier.
    Gratis blog op https://www.bloggen.be - Bloggen.be, eenvoudig, gratis en snel jouw eigen blog!