De revolutie van
Hendrik Conscience
Knack, vrijdag 27 januari 2012 om 07u00
De bewustmaking van de Vlaamse volksmens begon bij het
(voor)lezen van Conscience, aldus Gaston Durnez in zijn memorabele gedenkrede
voor de 200-jarige jubilaris die hier exclusief wordt weergegeven.
xml:namespace prefix = v ns = "urn:schemas-microsoft-com:vml" />
ZIE OOK
·
Hendrik Conscience
leerde zijn volk voorlezen
Is het waar dat Hendrik Conscience ons volk heeft leren lezen ?
Onlangs hoorde ik iemand zeggen : “Ja, Conscience heeft ons volk leren
kookboeken lezen!” Daar keek ik van op. Ik geloof niet, dat het zijn fout is,
dat menige Vlaming van tegenwoordig de Blauwvoet heeft vervangen door een
Kokmeeuw.
Als ik over Conscience hoor spreken of lees, dan komt mij altijd weer het beeld
van mijn oude Groottante Finne voor ogen, mijn pleeg- én leesmoeder. Zij
heeft mij als kind leren lezen, zoals Conscience hààr bijna persoonlijk heeft
leren lezen. Mijn goede tante zou dit jaar 138 jaar zijn geworden, zij is
geboren in 1874. Zij was een van de zeldzame negentiende-eeuwse
arbeiderskinderen die school mochten lopen, zowaar tot aan haar twaalfde jaar,
al was dat niet verplicht. In die periode stond Hendrik Conscience op het
hoogtepunt van zijn roem. Mijn Tante Finne heeft hem leren kennen zoals
ontelbaar velen hem toen leerden kennen: hier en daar was er in de dorpen een
Geleerde Mens die voor arbeiders uit de buurt voorlas en vertelde. Er bestonden
zelfs kringen die, telkens als een nieuwe Conscience verscheen, geld bijeen
legden om een exemplaar te kunnen kopen en er te laten uit voorlezen en het
daarna te bespreken. Leesclubs, letterlijk avant la lettre.
Tante Finne vertelt
Conscience
Mijn pleegmoeder heeft nooit een boek van Conscience in haar bezit
gehad, en ook geen andere boeken, daar had zij geen geld voor. Maar zij kende
vele verhalen van Conscience uit het hoofd en zij vertelde er over voor de
kleine jongen die stil op een voetbankje bij haar zat te luisteren. En vaak
waren daar mensen uit onze buurt bij. Wij zaten dan in de woonkamer-keuken, die
langzaam door de avondschemer werd gevuld, met onze voeten op de Leuvense
stoof. Het deksel van de vuurpot was wat opzijgeschoven en een rood schijnsel
kleurde ons aangezicht en het plafond. Het was bijna een toneel uit “De
Loteling”, het aandoenlijke verhaal over de arme Kempische jongeling, die er zo
ongelukkig ingelot was, net zoals mijn pleegvader,
die vier jaar soldaat was geweest, vier volle jaren, in Luik, en die, als hij zijn
vrouw hoorde vertellen, af en toe knikte en mompelde :” C’est ça , c’est ça” .
Want in die tijd leerde een Vlaamse arbeider Frans in het leger. Wat zeer
nuttig was om de officieren te kunnen verstaan.
Als mijn oude Tante vertelde, werden Bavo en Lieveke vertrouwde kinderen van de
familie. Zij lachten met ons mee om de ondergang van de snoever Baas
Gansendonck. Zij droomden met ons over Het Geluk van Rijk te zijn, zij huilden
zachtjes om Wat ene Moeder lijden kan. (Maar van een vader spreken ze niet, mompelde
Nonkel dan). Het droevigste verhaal was De Plaag der Dorpen, een geschiedenis
die in huis altijd wat wreveligheid bracht, want Nonkel Frans dacht zo’n beetje
dat zijn vrouw dit drama van de dronkenschap bedoelde als een zinspeling op
zijn eigen zondagse uitstapjes naar het Café Bij de Mandenmaker, waar hij, naar
hij zei, eigenlijk alleen maar op de kaarten ging zitten kijken.
Zo heeft mijn goede oude Tante mij, in haar negentiende-eeuwse arbeidershuis,
leren lezen, zoals zij het zelf vrijwel uit de mond van Conscience had geleerd,
met de geestdrift van de mensen uit zijn tijd. En zo heb ik ontdekt wat de ware
kern van Conscience’s literaire werk was. Tante vertelde nooit over De Leeuw
van Vlaanderen. Die heb ik pas later op school en in de Guldensporenvieringen
zien klauwen. Tante vertelde altijd over de zedenromans en de dorpsverhalen,
waarvan zij de ondergrond en het decor nog persoonlijk had beleefd. Het systeem
van de bloed- en zielehonden, die ongeletterde sukkelaars ronselden om soldaat
te worden in de plaats van gegoede burgers, dat systeem was nog niet uit de
volksherinnering verdwenen. De ellende van Bavo en Lieveke in de
textielfabrieken van Gent was niet onbekend voor mijn tante, die een dochter
van een Gentse houtsnijder was. Als Tante later ging luisteren naar Priester
Daens, wist zij goed waar het om ging. De bewustmaking was begonnen bij
Conscience. En Tante gaf ze door aan haar buren in het dorp. En aan haar
pleegkind, dat zij eerbied inprentte voor haar helden, de boekenschrijvers.
De Goede Fee over Conscience
Ik denk nu aan een andere, een latere grote naam uit de geschiedenis van het
lezen in Vlaanderen. “Nooit, zo zei Felix Timmermans, (in 1932, op een
herdenking) nooit was er groter verering, dan de verering van het volk voor Conscience”.
Timmermans had het ook zelf nog volop meegemaakt. Hij was er zozeer van onder
de indruk, dat de eerste roman die hij zelf schreef bijna een pastiche van De
Loteling was. Die roman is gelukkig nooit uitgegeven, maar ik vond het
handschrift in de nagelaten papieren van de goede Fee. Timmermans was 17 jaar
toen hij een eigen loteling door de Kempen liet opstappen naar de verre
kazerne. Felix wist toen natuurlijk niet, dat hij later zelf op een bepaald
moment een ongelooflijk grote populariteit zou genieten – en net als Conscience
nog bij leven een monument zou krijgen, maar dan kleiner- en het werd prompt in
de Nete gegooid. Het ligt er nog in, maar het heeft op de oever een opvolger
gekregen. Er zijn standbeelden die men niet kan laten verdwijnen.
Conscience kreeg op het einde van zijn leven een standbeeld in het hart van
zijn geboortestad. En vele andere eerbetuigingen vielen hem ten deel. Hij werd
gehuldigd als de pionier van de Vlaamse romankunst, maar ook als een ware
ridder van de pen, die ons volk een leeuwenhart onder de riem kwam steken. Zijn
historische romans groeiden tot een sterke vorm van nationale geschiedenis en
strijdliteratuur. Zij hebben het lied, de feestdag, het nationale bewustzijn
van Vlaanderen geïnspireerd en geleid.
Hoe groot de “fan-club” van Hendrik Conscience was, hoe diep zijn invloed,
wordt geïllustreerd door de viering van zijn honderdste geboortedag. In 1912
organiseerde Mane de Bom in Antwerpen een Conscience-tentoonstelling die, in
die tijd zonder radio of televisiereclame, tweehonderdduizend bezoekers
ontving. Het was uit die tentoonstelling dat ons huidige Letterenhuis is
gegroeid, het archief en museum van onze literaire cultuur.
Dertig jaar later, in een toespraak voor de Academie, noemde de beeldrijke
Felix Timmermans zijn Vader Conscience zowaar “een ster van Betlehem” en hij
beschouwde hem als “een sprookjesverteller” die het arme volk in de woestenij
van Vlaanderen “een droom wilde geven”. – “Hij koos bewust, zei Timmermans, om
in het harde, donkere, boze leven een “fakkel” van optimisme te laten branden”.
In zijn vertellingen liet hij “het schone, het ware” overwinnen. Hij schonk het
volk “een luisterrijk verleden terug, een land, een natuur”.
200.000 bezoekers voor 100-jarige
Zo vertolkte de Goede Fee het beeld dat velen in Vlaanderen van de oude voorman
koesterden en dat zij jarenlang bleven eren.
Daarna kwam de periode waarin de openluchtspelen over helden en heiligen minder
populair werden. De oude decors hadden te lijden onder het geweld van de nieuwe
tijd. De herdenkingsartikels legden nu de klemtoon op “de sociale betekenis van
Groeninge” en “het democratische karakter van de opstand der Gilden”.
Woordvoerders sloofden zich uit om de Franse ridders in hun blinkende harnassen
niet langer te laten verslaan door flamingantische voorlopers, Gwijde van
Dampierre werd opgevolgd door de “verkozenen des volks”, en Jan Breydel heette
Jan met de Pet. Men herinnerde zich oude twisten over de klassenstrijd en men
ging Conscience verwijten dat hij geen sociale revolutie predikte maar dat hij,
de oud-strijder van 1830, een Vlaams België wilde en dat hij, tot overmaat van
ramp, een moraalridder was, een zedenpreker.
Conscience schopte ook
de mensen een geweten
Ik herinner mij in die geest de scherpe woorden van een grote
moderne auteur, Louis-Paul Boon, die precies honderd jaar na hem werd geboren
en dus ook in dit Consciencejaar zal worden herdacht. Een van zijn oudste en
beste boeken, “Mijn kleine oorlog”, besloot hij met de befaamde oproep: “Schop
de mensen een geweten!” Ik had mijn vriend willen overtuigen, dat ook de brave
Hendrik het op zijn manier en inzijn tijdgeest zo ver had willen schoppen.
Maar hij moest beginnen met het begin. Conscience moest zichzelf nog vertalen
uit het Frans, om zijn volk het ABC te leren.
En toen kwam de tijd dat de eerste generatie Vlaamse cineasten naar de
literatuur grepen om er beelden uit te puren. Hier en daar was de camera
verduldig, maar De Leeuw werd verfilmd als een soort van bleke cowboy-film
categorie B, met vijf man en één paardenkop. Het enige wat ik mij van de prent
herinner, is een afgehouwen mensenhoofd dat als een voorhistorische kanonkogel
over het scherm vloog. (Ik geloof niet dat het een symbolisch toneeltje was, al
zijn er in de Vlaamse strijd wel eens meer hoofden op hol geslagen). O ja, en
de verfoeide franskiljons werden gespeeld door Hollandse acteurs, om het
verschil met de goede Vlamingen duidelijk te maken. Hollanders kunnen geen
Schild en Vriend zeggen, nietwaar. Dat blijven wij hen nog altijd kwalijk nemen.
En toen kwamen de postmodernen ironisch over de Myten spreken. Geschiedenis
bestaat uit mythen, de volkeren zijn mythen, het Algemeen Nederlands is een
mythe, eigenlijk zijn wij allemaal mythen. En miten zijn motten. Zij hebben grote
gaten in ons historisch besef geknaagd.
De Leeuw van Vlaanderen is 'ne coureur'
Vraag tegenwoordig aan een gemiddelde Vlaamse televisiekwisser of hij De Leeuw
van Vlaanderen kent, allicht zal hij antwoorden : “ Da’s ne coureur uit de
Vlaanders die op doping is betrapt”. Als de huidige gemiddelde bewoner van
Vlaams-Belgie de Leeuw heeft gelezen, (als), dan heeft hij hem eigenlijk gezien
in een stripverhaal, of hij herinnert zich hem van horen zeggen. Wij kennen
onze Klassiekers vooral van horen zeggen. (En, je weet : van horen zeggen, hoor
je veel liegen).
Er zijn af en toe welwillende uitgevers geweest die de Leeuw, par acquis de
conscience, weer dichter bij de lezers wilden brengen, door hem en enkele
andere titels te laten hertalen, hertoetsen, herschrijven door taalingenieurs.
Ik vrees, mocht men die idee nu hernemen, dat men die hertoetsing zou
toevertrouwen aan een chef-kok of aan een detective uit een
televisiefeuilleton. De Vlaamse streekroman is vervangen door de
politiestreekroman. Onze heimat is nu een politiezone.
De canon van Gaston Durnez
Ooit liep ik rond met de idee voor een bijzondere bibliotheek. Daar zouden 25
romans in komen die in de loop der jaren een rol hebben gespeeld in de Vlaamse
emancipatie, van Hendrik Conscience tot Louis Paul Boon, over Stijn Streuvels,
Cyriel Buysse, Gerard Walschap e.a. Uitgevers luisterden vriendelijk naar mijn
idee en glimlachten het weg. Er was geen plaats voor een Vlaams Pantheon in de
tijd dat wij schrik begonnen te krijgen voor de schaduw van onze eigen
identiteit. Ik betoogde dat wij al te gemakkelijk de rol vergeten die de
literatuur heeft gespeeld in de Vlaamse emancipatie. Want het waren onze
dichters die ons land uit de ongerijmdheid haalden. “Mooi gezegd”, glimlachte
men. “Da’s misschien een idee voor een Paper of een Master aan de KU van
Leuven.
Alleswetende volksvoorlichter
Maar er is hoop. De Computer, die alleswetende volksvoorlichter, is bezig ons
hele boekenbezit op Internet te zetten. De boekentoren van Gent kan gesloopt
worden, straks staat hij op ons scherm. Zo heb ik onlangs Baas Gansendonck
herlezen op zijn eigen Web. Ik was de tweehonderdste bezoeker. De Loteling had
al 2.100 bezoekers… En ik hoor dat men nu ook al boeken kan vertwitteren. Ik
verwacht straks “De kerels van Vlaenderen” in drie keer drie regeltjes. In het
Engels.
Ik ben, goede vrienden, gelukkig oud genoeg geworden om de grote boeken uit
mijn jeugd opnieuw te kunnen lezen, zonder bang te zijn dat ik niet eigentijds
ben – ik bedoel: niet tot de mainstream behoor. Ik vind Internet een zegen en
ik heb van Google een werkwoord gemaakt, maar ik blijf ook, en vooral, met
groot plezier een man van papier. Ik kan niet zonder een boek met gedrukte
letters en prenten, met een omslag die nog geen cover is en met een echte
zetduivel die hier en daar zijn grappen uithaalt. (Een journalist en een
zetduivel zijn oude bondgenoten. ). Ja, als ik bij Vader Conscience aanklop,
verkies ik zijn oudst mogelijke papieren editie. Ik wil zijn boeken lezen zoals
mijn pleegmoeder ze heeft gelezen. Alle mussen die er in tjielpen zijn nog
musschen, alle boomen hebben twee oos en alle meisjes heten nog maegd met ae..
En er moeten in die boeken prenten staan van Eduard Dujardin, (ook een
flamingant met een Franse naam; de flaminganten met Franse namen zijn de goeie)
…ik denk aan Dujardin zijn klare contourtekeningen in steendruk. Als je een
kunstenaar wil verstaan, moet je zijn taal binnengaan, de beeldtaal van zijn tijd.
Prise de conscience
Zo laat ik mij nog eens graag in de klauwen van de Leeuw vallen.
Het is als een avontuur met de teletijdmachine. Je begint de lectuur alsof het
een jongensboek is
uit de dorpsbibliotheek van weleer, maar spoedig zie je onder de oude zwaarden
de waarden blinken waar het om ging, je voelt waarom het ontwakende Vlaanderen
van weleer door dit boek gefascineerd werd. Ik lees en ik leef het
heldenverhaal van een kleine gemeenschap die roekeloos weerstaat aan de reus.
Ik lees weer met de ogen van de generaties voor mij, die droomden van recht
voor het kleine volk, ruimte voor hun eigen dagelijkse vrijheid, in hun eigen
gilde. En als de mythische Leeuw heeft gewonnen, hoor ik de Verteller zich tot
de lezer van de toekomst richten, hij spreekt tot ons, en hij daagt ons uit tot une
prise de conscience.
Maar niet minder graag, grijp ik, na het leeuwendeel in Groeninge, naar de
dagelijkse kost uit de Kempen. In de voorbije zomer heb ik een aantal van de
dorps- en stadsverhalen herlezen, de zedenromans van Conscience. Met stijgende
verwondering heb ik mijn herinneringen aan vroegere lectuur bijgekleurd. Mijn
oude overtuiging groeide, dat de verhalen uit zijn tweede grote inspiratietijd,
waarvan het centrum hier in Schilde lag, tot zijn beste werk behoren. En ik
geloof dat zij bij een groot deel van zijn lezerspubliek meer menselijke
invloed hebben gehad dan zijn historische romans.
Tante Finne-verhalen
Ik noem die Loteling- en Rikke-tikke-takverhalen voor mijzelf de
Tante Finne-verhalen . Zij treffen mij, om te beginnen, door hun veelzijdige
inhoud. Systematisch ging Conscience het rijtje af van de onderwerpen die het
volk van zijn tijd in de Vlaamse gewesten beroerden. Vooral treffen mij, in
onze tijden van dexiaanse graaicultuur en Bad Banks, de uitvallen van
Conscience naar wat hij de Geldduivel noemde, de hebzucht van de stedelijke
burgerij en van de kasteelheren op het land, de opkomende industrie die
vreselijke sloppenwijken produceerde.
’t Is waar, Conscience zette daar geen politieke sociale revolutie tegenover.
Hij predikte een ommekeer in geest en hart . En er is op gewezen, dat hij in
zijn landelijke verhalen ook als het ware een parallelle wereld voor zichzelf schijnt te
scheppen, een wereld waarin de gevoelige man de hardheid van de strijd en de
tegenslagen kon ontvluchten. Daarom ook schonk hij zoveel aandacht aan de
natuur, die hij als stadsjongen had leren kennen op zijn zwerftochten in de
Kempen, aan de zee zowel als in de Ardennen. Als hij iets grondig
heeft bestudeerd, was het de bloemen- en plantenwereld. Hij had meer in de
natuur gelezen dan in de literatuur.
Conscience had gelijk
En het is ook waar dat hij, als schrijver, toegevingen heeft gedaan aan de
heersende klerikale correctheid van toen. Daar heeft men hem op aangevallen en
het is een deel van zijn imago, zijn karikatuur, geworden : Conscience de
halfzachte, de brave Hendrik. Maar hij had gelijk. Hij kon niet anders in die
tijd, in het land van toen. Omdat hij de schrijver van het hele volk wilde
zijn, het volk dat hij door zijn afkomst en door zijn ervaringen goed kende.
Iedereen moest hem kunnen lezen. Om dat te bereiken, moest hij bepaalde klippen
omzeilen. En hij vreesde een ideologische, politieke kloof tussen het volk. Hij
streefde naar harmonie onder geloofsgenoten en vrijzinnigen, naar samenwerking
van de Vlaamsgezinden uit alle windstreken. De self-made man die in een
Antwerpse volkswijk als een schamele onderwijzer was begonnen, bleef als
beroemde schrijver in zijn boeken les geven aan zoveel mogelijk mensen. En hij
wilde, door hen gedragen, met hen mee, naar de hogere klas in de school van de
wereld. Hij werd het voorbeeld van de legendarische “schoolmeester van
Vlaanderen” die mijn generatie, mijn selfmade-generatie, nog heeft gekend.
Ik citeer graag de geleerde linkse Conscience-kenner Ger Schmook, die alle
komma’s en punten in zijn werk wist staan. Als Ger Schmook sprak over “de man
die zijn volk leerde lezen”, dan dacht hij aan de hedendaagse strijd voor
alfabetisering in Zuid-Amerika. Want het volk leren lezen, het volk een taal geven,
een verstaanbare stem, dat is het begin van de omwenteling. Die revolutie is
bij ons begonnen met Conscience.
Mijn Tante Finne begreep of voelde dat al.
Gaston Durnez
http://www.knack.be/nieuws/boeken/nieuws/de-revolutie-van-hendrik-conscience/article-4000035385973.htm?nb-handled=true&utm_medium=Email&utm_source=Newsletter-27/01/2012
|
N-VA krijgt tegenwoordig de wind van voren. Langs alle kanten. Ex-medewerkers die de vuile was buiten hangen, politieke tegenstanders die met modder gooien en weigeren op de inhoud in te gaan, mensen die fysiek bedreigd worden, te pas en te onpas het verwijt krijgen van ‘fascisten’, ‘racisten’ en zo meer te zijn… Het is allemaal niet netjes, maar het klinkt toch o zo bekend in de oren. Laten we stellen dat de N-VA in haar Vlaams Blokperiode zit… en we weten allemaal hoe die partij groot is kunnen worden.
