Het is zover: 2010 is overal ter wereld ingezet. En Hoboken viert 875 jaar Hoboken. 365 dagen lang. In het licht van het grote wereldgebeuren een onbeduidend feit waar niemand van wakker ligt, behalve dan dat handjevol ongeregeld misschien dat de festiviteiten in goede banen zal trachten te leiden. Het is het wezenskenmerk van alle kleine feiten: ze veranderen (doorgaans) niets aan de loop van de geschiedenis.

En toch zijn zij belangrijk, want ze hebben voor een aantal gewone mensen veel betekenis gehad. En het is uiteindelijk die gewone mens die in al zijn bescheidenheid ook de geschiedenis maakt.

Met deze blog willen wij die kleine feitjes in beeld brengen, en ja de kleine Hobokenaar door de eeuwen heen in ere herstellen.

De vermelde gebeurtenissen waren in hun tijd belangrijk genoeg om opgenomen te worden in kranten, kronieken, dagboeken, schepenakten en allerhande documenten die de tand des tijds hebben overleefd en ons nu als bron dienen.

Het is onze ambitie 875 feiten bijeen te sprokkelen en zover mogelijk in de tijd terug te gaan. We weten vooraf al dat we er niet in gaan lukken voor ELK jaar een feit te vinden, daarvoor zijn de documenten te schaars in de vroegste periode. Maar wellicht zijn er voor andere jaren meerdere onbeduidende feiten die – hoe bizar het dan ook moge klinken - het vermelden waard zijn.

We willen ons vooraf al verontschuldigen voor de weinig logische opbouw van deze blog. Geen gesneden koek, geen mooi chronologisch verloop. Evenmin regelmatige (dagelijkse of wekelijkse) actualisering. Geen enkele vermelding is definitief, alles is aanpasbaar en vervangbaar. De aanpassingen gebeuren “bij gelegenheid”, omdat het opzoekingwerk nog volop aan de gang is en wij wellicht over enkele maanden anders naar de feiten kijken dan nu.

Dit medium leent zich perfect voor deze werkwijze.

Of al het gepresteerde werk aan het einde van dit feestjaar zal leiden tot een papieren publicatie, is absoluut nog niet zeker. Dat zal gaandeweg wel duidelijk worden.

Maak er een fijn blogjaar van… En kom “bij gelegenheid” samen met de Hobokenaar 875 vieren.

De officiële start van “Hoboken viert 875” wordt gegeven met de nieuwjaarsreceptie op 17 januari 2010 om 14 uur in park Sorghvliedt.

Hoboken, 1 januari 2010

“Derhalve hebben wij de kapel van Hoboken over dewelke wij vrij kunnen beschikken, vrijgegeven ten gebruike van de broeders die in bovengenoemde kerk van de heilige Maria de Heer dienen, met behoud van de bisschoppelijke rechten.”

Het is genoegzaam bekend: het oudste document waarin Hoboken wordt vermeld dateert van 1135. Het is een oorkonde waarmee Bisschop Lietardus van Kamerijk de inkomsten van de kapel van Hoboken afstaat aan het kapittel van Onze Lieve Vrouw te Antwerpen, opgericht in 1124, en van bij de aanvang noodlijdend.

Is dit voor ons een uitermate belangrijk document – het leert ons immers dat wij al minstens 875 jaar op de kaart staan -, voor de modale Hobokenaar van die dagen was dat veel minder het geval. Voor hem veranderde er immers niets. De inkomsten die de kapel genereerde veranderden van begunstigde, dat was alles. Voor het kapittel van Onze Lieve vrouw te Antwerpen was dit dan weer geen fait divers. Dat zag zijn inkomsten toenemen dankzij deze “schenking”, die toevallig plaatshad net voor Lietardus werd afgezet als bisschop wegens gesjoemel met geestelijke en kerkelijke goederen.

Bijlagen:
lietardusoorkonde.jpg (829.1 KB)   
lietarduszegel.jpg (620.6 KB)   

“Die boeren verblijen hun in sulcken feesten, Te dansen, springhen en dronckendrincken als beesten.

Sij moeten die kermissen onderhouwen, al souwen sij vasten en sterven van kauwen.”

Dit is het onderschrift van de beroemde tekening van Pieter Bruegel de Oude van de beruchte kermis van Hoboken die we vooral in spiegelbeeld kennen dankzij de gravure van Frans Hogenberg.

De originele tekening wordt in Londen bewaard.

De Bruegelprent vormt een belangrijk onderdeel van “Hoboken viert 875”, zodat we op deze afbeelding nog herhaaldelijk zullen terugkomen. Daarom beperken we ons voorlopig tot het vermelden van de creatiedatum.

Bijlagen:
bruegelkermis.jpg (582.7 KB)   

Ruim vijftig jaar na de Bruegelprent zien we de liederlijke reputatie van Hoboken bevestigd bij onze noorderburen.

In 1617 schrijft Gerbrant Adriaensz. Bredero zijn “Spaanschen Brabander Jerolimo”, gebaseerd op de Spaanse schelmenroman “Lazarillo de Tormes” die in 1609 was vertaald in het Nederlands.

De beschrijving die Robbeknol geeft van zijn meester Jerolimo is sprekend:
“Dat issen meugheveul, dat issen vraat, s’en buyck en voelt gheen gront./ Siet daar, niet een oogenblick is zijn hangt van zijn mont,”
(Het is een alleseter, het is een veelvraat. Zijn buik heeft geen bodem. Geen moment is zijn hand weg van zijn mond).

En zo stelt de Brabander zichzelf voor:
“Robbeken, dewijlt niet quolijck schickt over Tafel / Datmen de spaijs te met wa wijn lardeert,/ So isset oock heel gracieus dat men over dis discoureert/ En nadien ick mijn meugh wel heb gedroncken en gegeten/ So is monseur dat ick u int proviste laat weten, / Dat ick van Paysacye ben geboren, in het lant/ Te Hoboken doormen voontjes hoolt in Brabant/ Ick moe van ed’len bloyen zijn en van groote lignagie/ Want ick ghevoel het afe an mayn generose couragie…”

In verschillende kronieken van de stad vinden we het relaas over het dodelijke ongeval van Jan van de Werve en zijn echtgenote. Zij werden begraven in de noord dwarsbeuk van de Onze-Lieve-Vrouwkerk te Hoboken.

“Anno 1552, den 21 augusty, te weten op den ommeganckdach van Onze Lieve Vrouwe, naer den noen tusschen vier ende vyf uren, werdt heer Jan van den Werve, schouteth van Antwerpen, op synen waghen sittende met syne huysvrouwe ende synen sot geheeten Maesken, van God almachtich over de brugghe in de vesten geworpen. Dese brugghe was eene houten brugghe ende en.. werck. En men rede recht uyt van Sint-Michielstraete naer de vesten, daer noch ter tydt ‘t gadt is om naer den nieuwen casteele te gaen. Daer en was doen ter tyde gheen ander poorte, want men fondeerde in dien tyde de Croonenborchpoorte.

Desen heer Jan van de Werve droncken ende vol synde, ongebonden woorden sprekende, wilde te Hoboken op syn huys wesen, d’welck hy aldaer hadde staen. Ende het waeyde alsdoen een seer stercke windt. Ende daer quam een groot onweder op van donder ende blixem. Ende comende metten voorseyden waghen aen de voorseyde brugghe, seyde den knecht totten voornoemden Jan van den Werve, synen meester: “Meester, het waer beter dat wy t’huys bleven. Want ick segghe dat niet mogelyk en sal syn dat wy over de heyde sullen geraken van den grooten windt ende onweder.” Den heer rechtte hem oppe in synen waghen ende werdt geheel gram op synen knecht oft wagheman, seggende: “ryt deure, in alder duysent duyvelen naeme, ryt deure.” Die knecht dit hoorende, sloech die peerden ende de peerden en wilden niet deure. Maer den wagheman sloechse soo affgryselyck, ende comende ter halven brugghe, quam daer een donderslach met eenen winde. Ende den wagen werdt daer mede over de borstweringhe van de selve brugghe in thien of twelf stucken geworpen, gelyck een gelas. Ende de peerden werdden ommegeseth metten muyle naer de stadt toe. Ende de wagheman bleef daer op sitten ongeschent ende de dysele tusschen de peerden. Ende heer Jan stack beneden metten hoofde in ’t slyck, Mette beenen in de locht oft om hooghe. Ende syne huysvrouwe lach neffens hem, ende quam daer noch levende uyt. Maer sy stierff 's anderendaeghs. Ende Maesken den sot, liggende in den slyck, hief syn hoofd oppe, sprekende totten ghenen die op de borstweringhe laghen, ende vraagde: „Ben ick oyck doot?“ Ende hy quam aldaer levende uyt. Maer stoncken beyde seer nae den bram. In de vesten daer sy over de borstweringhye in gevallen waeren, en was gheen water dan moeyer. Maer sy was wel omtrent vyftigh voeten hoogde van de brugghe. Ende met dyen selvden donderslach werden van syn huys tot Hoboken voorseyt alle de vensteren ende gelasen in stucken gesmeten.”

Dat Hoboken het groenste district is van groot – Antwerpen weten we al lang. Maar ook lang geleden gold Hoboken als de groene long van de stad. Vandaar dat vele rijke lieden hier een buitenverblijf oprichtten. In het laatste kwart van de 19^de eeuw veranderde de gemeente van aanblik met de industrialisering. Vele hoven van plaisantie verdwenen, maar de groene zones bleven zodat het Hoboken van de twintigste eeuw ook een groene aanblik bood. Daarom werd in 1969 de eerste prijs voor groenruimten aan Hoboken gegeven.

Het wat verguisde natuurmonument, de grote rolkei die vandaag helaas als barrière in het park wordt gebruikt, wordt bij die gelegenheid aan de gemeente geschonken. Het bronzen plakkaat dat aan de argeloze voorbijganger tekst en uitleg verschafte, is al lang verdwenen, maar de tekst hebben we nog: NATIONAAL INSTITUUT VOOR DE HUISVESTING / GROENRUIMTEN 1969 / EERSTE PRIJS. Misschien is de viering van 875 jaar Hoboken dé gelegenheid bij uitstek om dit sobere monument te herwaarderen.

Bijlagen:
rolkei.jpg (242.3 KB)   

In een overlijdensakte van de Sint Jacobsparochie te Antwerpen treffen we voor het eerst een “Hoboexe straet” aan.  De straat werd reeds geopend in 1517 op de gronden van diverse raamhoven, waarvan één in 1523 eigendom werd van Pieter Ghysels, lakenbereider,  “die men heet Van Hoboken”. Hij liet aan de nieuwe straat 14 huizen optrekken.

In 1937 werd de naam Pieter Van Hobokenstraat ingevoerd.

Op 28 augustus sterft Floris-Joseph ridder van Ertborn, burgemeester van Antwerpen van 1817 tot 1828, te ’s-Gravenhage. Hij werd 58.

Onder zijn burgemeesterschap kenden stad en haven een opmerkelijke wederopbloei. In 1828 werd hij tot gouverneur van Utrecht benoemd. Met de splitsing van Nederland en België in 1830 wenste hij geen partij te kiezen voor zijn vriend en weldoener Willem I, maar evenmin voor zijn vaderland België. Hij verliet de Nederlanden voor Italië. Een nieuwe aanstelling als burgemeester van het Oranjegezinde Antwerpen weigerde hij.

Het lijk werd van Den Haag naar Antwerpen gevoerd. Op 7 september 1840 werd het stoffelijk overschot van zijn voormalige woning op de Meir stoetsgewijs tot buiten de Begijnenpoort gedragen, van waar het naar de familiekelder  te Hoboken werd gereden.

Bij de graafwerken voor de aanleg van het fort werd een hoop beenderen gevonden. Al gauw bleek dat het niet om menselijke resten ging, maar om het geraamte van een dier. De beenderen zijn niet van een hond afkomstig. Daarvoor zijn ze veel te groot. Door het onoordeelkundig opgraven kan niet meer achterhaald worden uit welke tijd het beest afkomstig is. Wel is het zeker dat het gevonden specimen verwant is aan de Elephas antiquus, een soort van dwergolifant.

In 1869 was het skelet gereconstrueerd. Het bevindt zich in het Natuurhistorisch Museum te Brussel.